Overwerk voor het geld of de status

Nederlanders werken vaker over. Vooral werknemers tussen de 25 en 45 jaar maken extra uren. Overwerk wordt lang niet altijd betaald. Vanaf een bepaald functieniveau hoort het erbij.

In 2000 werkten drie van de tien werknemers regelmatig over, inmiddels zijn het bijna vier van de tien. Soms gebeurt dat op de werkplek, soms nemen mensen werk mee naar huis. Waardoor die toename wordt veroorzaakt, is niet onderzocht. Ingrid Beckers, die voor het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) onderzoek deed naar overwerk, veronderstelt dat het met de conjunctuur te maken heeft. ,,Als de economische vooruitzichten niet zo rooskleurig zijn, zijn mensen waarschijnlijk bereid om meer uren te werken.''

Erik Pentenga, beleidsmedewerker arbeidsvoorwaarden bij de FNV, kan zich dat wel voorstellen, maar hij denkt dat de krapte op de arbeidsmarkt van een paar jaar geleden ook nog een rol speelt. ,,Werkgevers konden geen geschikt personeel krijgen, dus deden ze een beroep op de mensen die er al waren om meer uren te maken. Sindsdien is overwerken in sommige sectoren een gewoonte geworden.'' Er wordt vooral overgewerkt in het onderwijs, de communicatie, de zakelijke en commerciële dienstverlening en in de landbouw.

Ongeveer eenderde van alle overuren wordt doorbetaald. ,,Dat gebeurt vooral bij jonge mannen'', zegt Beckers. ,,Hoe jonger zij zijn, hoe vaker het overwerk wordt uitbetaald. Dat willen ze zelf graag. Zij maken meer uren om iets extra's te verdienen.'' Doorbetalen komt vooral voor in de sectoren vervoer, communicatie en landbouw.

In veel CAO's is overwerk tot in detail geregeld. Dan geldt bijvoorbeeld klokslag zes als `etenstijd' en iedere minuut na zessen is overwerk. Of er zijn afspraken gemaakt over extra toeslagen voor werk op zaterdag of zondag. Er zijn ook sectoren waar de werktijden niet op weekbasis zijn geregeld, maar op jaarbasis. ,,Een 35-urige werkweek in de suikerbietenproductie zou onzin zijn, want zo'n fabriek is alleen open van september tot mei'', zegt Pentenga.

Hoewel een deel van de achterban daar niet blij mee is, ziet de FNV het liefst dat overwerk gecompenseerd wordt met extra vrije tijd, iets wat ook steeds meer gebeurt. Uit het CBS-onderzoek blijkt dat ongeveer eenderde van de overwerkuren niet gehonoreerd wordt met geld, maar met vrije dagen. Dit gebeurt vooral in de gezondheidszorg en in de welzijnssector. ,,Compenseren in vrije tijd is beter voor de werkgelegenheid, omdat het arbeidsplaatsen oplevert'', zegt Pentenga.

De FNV probeert steeds vaker CAO's af te sluiten waarin zowel van de werknemer als van de werkgever flexibiliteit wordt gevraagd. De werknemer doet niet moeilijk over een uurtje extra en de werkgever stelt zich soepel op als de werknemer verlof nodig heeft om thuis zorgtaken te vervullen.

Eenderde van de overwerkuren wordt niet betaald. Dat betreft vooral overwerk in het onderwijs, de zakelijke dienstverlening en bij financiële instellingen. Overigens geldt voor alle sectoren dat overwerk minder wordt doorbetaald naarmate mensen hoger zijn opgeleid. ,,Dan hoort het erbij'', zegt Beckers. ,,Vanaf een bepaald functieniveau wordt het van je verwacht. Zo staat het ook vaak in de arbeidsvoorwaarden.''

De groep die het meest overwerkt, zijn werknemers tussen de 25 en 45 jaar. Mannen werken wat vaker over dan vrouwen. Volgens Beckers komt dat doordat overwerk het meest voorkomt onder hoogopgeleiden en onder laagopgeleiden. Op allebei die werkniveaus zijn mannen oververtegenwoordigd. Ze hebben vaker hoge functies, maar ze doen ook vaker werk waarvoor een laag opleidingsniveau gevraagd wordt, bijvoorbeeld in de bouw, de landbouw of in de vervoerssector. Vrouwen hebben veel vaker een baan op middelbaar niveau.

Beckers ontdekte dat mannen en vrouwen overwerken in verschillende fasen van hun leven. Vrouwen maken de meeste uren als ze alleenstaand zijn. Als ze kinderen krijgen, gaan ze meestal in deeltijd werken en is overwerken er niet meer bij.

Mannen met kinderen werken juist meer uren. Vier van de tien vaders werkt vaak over. ,,Dat de arbeidspatronen van mannen en vrouwen zo sterk veranderen als er kinderen komen, vermoedden we al'', zegt Beckers, ,,Dit is zo'n onderwerp waarvan iedereen wel denkt te weten hoe het zit, maar het was nog nooit met cijfers gestaafd.''

Dat mannen met kinderen bereid zijn om veel extra uren te maken, is volgens Pentenga een logisch gevolg van de keuzes die veel mensen in hun privé-leven maken. ,,Het is heel consequent. Nog steeds is het in te veel gezinnen de gewoonte dat de man primair voor het geld zorgt en dat de vrouw voor de extraatjes werkt. Als de man dan de kans krijgt om nog meer geld te verdienen, zal hij dat doen.''

Bovendien kan overwerken het carrièreperspectief gunstig beïnvloeden. Dan is het omgekeerde wellicht ook waar; wie niet overwerkt loopt een promotie mis. ,,Er zijn sectoren waar overwerken bij de cultuur hoort'', zegt Pentenga. ,,Dat zie je bijvoorbeeld in de financiële dienstverlening en in de ICT. Daar is een sterke onderlinge competitie met de bijbehorende sociale controle. Er zijn nog steeds bedrijven waar je niet ongestraft kunt zeggen dat je liever wat minder zou willen werken.''