Architect van de perestrojka

Aleksandr Jakovlev, die gisteren op 81-jarige leeftijd overleed, gold als de geestelijk vader van perestrojka (hervorming) en glasnost (openheid) in de voormalige Sovjet-Unie. ,,Hij leverde een enorme bijdrage aan het democratische proces en de transformatie van het land'', reageerde de voormalige Sovjet-president Michael Gorbatsjov vanuit Londen. ,,We brachten het land op het punt waarop het niet meer terugkon. En dat deden we samen.''

Het is de vraag of Jakovlev deze laatste taxatie van zijn vroegere baas helemaal deelde. Want in een van zijn laatste openbare optredens kritiseerde Jakovlev vorig jaar het democratische engagement van de huidige Russische president Vladimir Poetin. ,,Rehabilitatie en mensenrechten worden gezien als een obstakel voor het zogenoemde stabilisatieproces. Maar als we die stabilisatie nauwkeurig bekijken, zien we dat er iets anders achter schuilt, namelijk restauratie.''

Jakovlev werd geboren in Koroljovo, in de Wolga-regio Jaroslavl. Hij vocht in het Rode Leger in de Tweede Wereldoorlog en raakte in 1943 zwaar gewond. Hij studeerde geschiedenis aan de Jaroslavl Universiteit en maakte daarna carrière in Communistische Partij ook al paste hij niet altijd naadloos in het beeld van de klassieke apparatsjik. Zo hekelde hij als leider van de propaganda-afdeling van het Centraal Comité in de jaren zeventig de halfslachtige wijze waarop de verheerlijking van partijleiders annex staatshoofden werd bestreden. Daarop werd hij weggepromoveerd naar de ambassadeurspost in Canada.

Daar ontmoette hij in 1982, min of meer bij toeval, voor het eerst Gorbatsjov, toen de toekomstige Sovjet-leider met een delegatie van het Politbureau van de Communistische Partij op bezoek was. Terugkijkend op die kennismaking zei Jakovlev in 1995 tegen presbureau AP: ,,We stonden te wachten op de komst van een official. We spraken over val alles en nog wat, vielen elkaar in de rede en zeiden `dít moet anders' en `dát is onaanvaardbaar' ... Eigenlijk was alles onaanvaardbaar.''

Nadat Gorbatsjov in 1985 Sovjet-leider werd, belandde Jakovlev al gauw op belangrijke posten in de partij. In 1987 kwam hij in het Politbureau, speciaal belast met ideologie. Hij munt het duo glasnost & perestrojka, dat uitgroeit tot zijn dagelijkse wapenuitrusting en die van zijn baas. In het Westen kreeg het begrippenpaar een warm onthaal, tot in de talen, thuis zag menigeen Jakovlev als infiltrant van de CIA.

In de nadagen van het Sovjet-tijdperk verwijderde de ideoloog zich van zijn prominentste bondgenoot. In 1989 belandde Jakovlev andermaal op een zijspoor toen Gorbatsjov de kant koos van de hardliners in het Kremlin die de democratiseringsbewegingen in de Oost-Europese satellieten wilden beteugelen en de Sovjet-Unie zelf bijeen wensten te houden.

Op zijn laatste partijcongres in 1990, toen de behoudende krachten een laatste poging deden om het veranderende beleid tegen te houden, zei Jakovlev dat ,,ernstige veranderingen'' nodig zijn. ,,Wij lopen niet vijf jaar achter, maar vijftig jaar''. Twee dagen voor de – mislukte – coup van augustus 1991 werd hij door de `reformisten' uit de partij gezet. Hij zei niet te snappen dat Gorbatsjov zich had ,,omringd met lieden die in staat waren tot landverraad''.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie schaarde hij zich als zovele democratisch gezinde landgenoten in het nieuwe onafhankelijke Rusland achter de eerste democratisch gekozen president, Boris Jeltsin. Hij werd hoofd van de staatstelevisie. In 1995 trad hij terug na onenigheid over de rol van de staat. Sindsdien zette Jakovlev zich met een eigen stichting vooral in voor eerherstel voor slachtoffers het communisme.