Anoniem getuigen vanachter een scherm

De kroongetuige in de zaak-Soares trok tijdens het hoger beroep haar belastende verklaring in. Uit angst, zegt het OM. Kunnen getuigen niet beter beschermd worden?

De verklaringen van de getuigen in de zaak Sedar Soares konden ,,noch op zichzelf, noch in onderlinge samenhang'' als bewijs dienen, oordeelde het Haagse gerechtshof. En dus was de 29-jarige Gerald H. weer een vrij man. In januari van dit jaar was hij nog door de Rotterdamse rechtbank veroordeeld tot 15 jaar celstraf op basis van belastende getuigenverklaringen voor doodslag op Sedar Soares. Sedar werd doodgeschoten toen hij sneeuwballen gooide bij het Rotterdamse metrostation Slinge in 2003.

Getuigen speelden een belangrijke rol in deze zaak omdat er geen technisch bewijs is. Er is nooit een moordwapen gevonden, zelfs geen kogel. Het duurde lang voordat getuigen een getuigenis aflegden. Advocaat-generaal J. Groen zei gisteren in zijn requisitoir dat hij denkt dat ze bang waren. Hij zei ook dat hij ervan overtuigd is dat er getuigen zijn die ,,waarschijnlijk uit angst'' niet bij de politie hebben verteld wat ze hebben gezien. Hij noemde dat ,,zorgelijk en betreurenswaardig tegelijk''.

De kroongetuige in de zaak-Soares, een 24-jarige Rotterdamse vrouw, had aanvankelijk belastende verklaringen had afgelegd voor Gerald H. Maar zij trok die in het hoger beroep weer in. Uit angst, volgens Groen. Zij had vroeger een relatie met een vriend van Gerald en bij de rechter-commissaris had ze gezegd dat ze bang was om te worden beschoten. Ook zei ze tijdens een van de verhoren bij de politie: ,,Kut, ik denk dat ik in de problemen kom''. Politie en justitie hebben regelmatig te maken met bange getuigen. Advocaat-generaal Groen noemt het in zijn requisitoir ,,helaas een alledaagse werkelijkheid''.

Ook bij de 45 Hells Angels die eerder deze week werden opgepakt, speelt angst om te getuigen een belangrijke rol. Het wordt voor justitie een heel lastige klus om te bewijzen dat de motorclub een criminele organisatie is. Hells Angels hebben een onderlinge zwijgplicht die een leven lang duurt, ook als ze geen lid meer zijn van de motorclub. Hells Angels weten dat hun leven en dat van hun familie niet meer zeker is, als zij iets tegen de politie zeggen.

Voor personen die als getuige worden opgeroepen, geldt het als burgerplicht om naar waarheid te verklaren wat ze hebben gezien. Mensen, die uit angst voor represailles en intimidaties weigeren zich beschikbaar te stellen als getuige, kunnen volgens het wetboek van strafvordering worden aangemerkt als anonieme of bedreigde getuige. In dat geval kunnen zij anoniem blijven en daarnaast beveiligd worden. Ook voor gezinsleden kunnen eventueel beschermingsmaatregelen getroffen worden. Strafrechtadvocaat Gerard Spong heeft met zekere regelmaat te maken met anonieme getuigen. ,,Die zitten dan achter een scherm en praten soms ook nog via een stemvervormer.'' Sommige getuigen, zegt Spong, worden dag en nacht bewaakt. ,,Vaak worden ze dan in een vakantiehuisjespark ondergebracht.''

Hans Nijboer, hoogleraar bewijs en bewijsrecht aan de Universiteit Leiden, vindt het anoniem horen van getuigen ,,bepaald geen wondermiddel''. Volgens Nijboer kan anonimiteit nooit voor honderd procent worden gewaarborgd. Hij onderscheidt drie gradaties van anonimiteit. De meest extreme vorm is dat het OM en de verdediging niet weten wie een getuige is en alleen vragen mogen stellen per fax. Iets minder rigide is het verhoor onder codenaam. Hij noemt het geval van een politieagent van wie zijn chef ter zitting verscheen. Ten slotte kan een getuigenverklaring worden geanonimiseerd. Maar volgens Nijboer kan in veel gevallen alsnog worden herleid wie de getuige is.

Dát was de reden dat de getuige van de moord op Koninginnedag in een Hoorns café in 2002 niet anoniem kon worden gehoord terwijl zij wel heel bang was voor represailles. Het was die bewuste dag zo druk in het café dat alleen bezoekers die dichtbij de schietpartij hadden gestaan, gezien konden hebben wat er was gebeurd. Het ging om vaste bezoekers die elkaar kenden. Voor de verdachte zou het niet moeilijk te zijn om achteraf te achterhalen wie anoniem tegen hem had getuigd.

In de praktijk, zegt Nijboer, zijn anonieme verklaringen vaak waardeloos. ,,Alle saillante details worden niet genoemd, omdat daaruit is af te leiden wie de getuige is.'' De hoogleraar vindt dat getuigen beter fysiek kunnen worden beschermd.

Als een getuige in hoger beroep anders verklaart, hoeft dat niet te betekenen dat de tweede verklaring dus niet klopt, zegt J. Naeyé, hoogleraar strafrecht aan de Vrije Universiteit. In de Soares-zaak verklaarde de kroongetuige tijdens het hoger beroep dat ze vanuit het telefooncel toch niets had gezien ,,omdat er een paal voor stond''. Eerder had ze tegenover de rechter-commissaris verklaard dat ze een rode Honda Civic, de auto van Gerald H., zag wegrijden. Naeyé: ,,Het kan zijn dat de tweede verklaring is afgelegd uit angst voor intimidatie. Maar het kan ook zijn dat een eerste verklaring is afgelegd uit winstbejag, om tipgeld te krijgen. Soms legt een gedetineerde een verklaring af om strafvermindering te krijgen. De rechter moet die afweging maken.''

Een zaak die stoelt op verklaringen van getuigen die niet worden ondersteund door technisch bewijs, is al snel zwak, zegt Naeyé. ,,Tenzij je vier getuigen hebt die met hun neus bovenop de schietpartij hebben gestaan en allevier hetzelfde verklaren.'' We hebben net de Schiedammer parkmoord gehad, zegt Naeyé. Daarbij werd een man ten onrechte veroordeeld. ,,Als er zo weinig bewijs is en zoveel twijfel, kan ik me voorstellen dat de rechter terughoudend is om die man te veroordelen.''

www.nrc.nl vonnis