Primeur voor Estland: internetstemmen

Estland, het kleinste Baltische staatje, is befaamd om zijn vaak revolutionaire elektronische projecten. Gisteren had het weer een wereldprimeur: lokale verkiezingen via internet.

Ze staan overal in Estland: bordjes met pijltjes die aangeven waar je gratis kunt internetten. Er zijn zevenhonderd van die publieke internetplekken, meestal in bibliotheken of overheidsgebouwen. Internet, zeggen ze in Estland, is niets minder dan ,,een mensenrecht''.

Het kleinste Baltische staatje (1,3 miljoen inwoners) is befaamd om zijn vaak revolutionaire elektronische projecten. Ministers vergaderen hier zonder papieren: alles staat op pc-schermen. Via internet kunnen burgers zelf amendementen of verbeteringen indienen voor wetten. Bus- en treinreizigers in hoofdstad Tallinn kopen kaartjes met hun mobiele telefoon. Of ze betalen met hun identiteitskaart, die tevens fungeert als chipknip. En nu maakt Estland zijn faam opnieuw waar: stemmen via internet.

Tijdens de gisteren gehouden gemeenteraadsverkiezingen konden kiezers in het hele land voor het eerst schaamteloos wegblijven, als zij in de dagen daarvoor al hadden gestemd via internet. Van de één miljoen kiesgerechtigden maakten zo'n 10.000 kiezers van deze nieuwe mogelijkheid gebruik. Dat lijkt weinig, maar Heiki Sibul van de kiescommissie spreekt van ,,een groot succes''. Virtueel stemmen is namelijk minder makkelijk dan het lijkt.

Allereerst heeft de kiezer een moderne identiteitskaart nodig. Niet iedereen heeft die: in Estland wonen zo'n 300.000 na het communisme achtergebleven Russen, die vaak statenloos zijn of een Russisch paspoort hebben. Zij mogen niet aan nationale, maar wel aan lokale verkiezingen meedoen. De identiteitskaart moet door een speciaal aan de pc gekoppelde lezer worden gehaald. Zo'n 15.000 Esten hebben zo'n ding, dat ook gebruikt wordt voor internetbankieren. ,,Zo bezien is 10.000 internetstemmers een goede score'', zegt Sibul.

Estland heeft de wereldwijde primeur. Genève hield al referenda via internet en recente voorverkiezingen in de Verenigde Staten gingen deels ook via internet. In Estland kon echter voor het eerst landelijk online worden gestemd. Maar is het wel veilig? De VS wilden overzeese soldaten laten stemmen via internet, maar zag daarvan af uit angst voor hackers. Ook Londen ziet voorlopig af van grootschalige internetverkiezingen. Gerommel met virtuele stemmen zou de legitimiteit van een regering ernstig kunnen aantasten.

Volgens Sibul is het internetstemmen de beste manier om jonge kiezers meer te betrekken bij de politiek. Socioloog Juhan Kivirähk, die in Tallinn een onderzoeksbureau leidt, juicht elke simpele stemmethode toe, maar denkt niet dat daarmee de betrokkenheid van jongeren wordt verdiept. ,,Straks gaan we eerst langs bij de kieswijzer op internet, om even wat vragen te beantwoorden over de wereld om ons heen, en daarna meteen door naar het virtuele stemlokaal.'' Internet als stoplap voor intellectuele luiheid.

Kivirähk deed deze zomer een opmerkelijke ontdekking: driekwart van de Esten staat achter het concept van de internetverkiezing, maar 60 procent denkt ook dat het niet betrouwbaar is. ,,Volgens de ondervraagde mensen is het niet echt anoniem en kunnen internetstemmers makkelijker worden gemanipuleerd, omdat de intimiteit van het oude stemhokje ontbreekt'', zegt Kivirähk. ,,Ze denken ook dat het politieke landschap hierdoor uiteindelijk kan veranderen.''

Het doemscenario leest als volgt: criminelen met politieke ambities kopen wat kaartlezers (20 euro per stuk) en gaan in verkiezingstijd langs bij mensen in geldnood, met een draadloze computer. Sibul van de kiescommissie deelt deze vrees niet. In het verleden is de meeste stemfraude in Estland gepleegd ,,met behulp van mensen die economisch niet zo succesvol zijn'', ofwel met (statenloze) Russen. ,,Mensen met identiteitskaarten'', ofwel Esten, ,,zijn minder geneigd tot fraude. Het systeem is daarom veilig.''

Toch zijn er diverse regels ingevoerd om onvrijwillig stemgedrag te voorkomen. Internetstemmers moesten in de dagen vóór de verkiezingen al een keuze maken en mochten die in die periode nog oneindig vaak veranderen. Op de dag van de verkiezingen zelf, gisteren, hadden zij nog één kans om hun stem te wijzigen, in het ouderwetse stemhokje. President Arnold Rüütel maakte deze zomer bezwaar tegen al deze extra bedenktijd voor internetkiezers. Het hooggerechtshof wees zijn klacht onlangs af. Ook de rechters achtten de kans op manipulatie te groot om er niets tegen te doen.