Hendrik Valk geeft diepte met één streepje

In het Arnhems Museum voor Moderne Kunst staat in een hoek een vogelkooi met daarin een klein, uit papier geknipt valkje. Onder het vogeltje liggen een paar half uitgeknepen verftubes. De kooi komt uit het voormalige atelier van de schilder aan wie het museum nu een overzichtstentoonstelling heeft gewijd: Hendrik Valk. Valk was een van die eigengereide, originele kunstenaars die in het begin van de 20ste eeuw uit idealisme hevig aan het experimenteren sloegen. Net als zijn tijdgenoten van De Stijl meende hij aanvankelijk dat de kunstenaar een ziener was. Valk was een meester in de vereenvoudiging. Hoekige lijnen, schuine vlakken, wie eenmaal zo'n tot de grens geabstraheerde voorstelling van hem heeft gezien, herkent zijn werk altijd.

Zijn eerste serieuze experimenten maakte Valk zo rond 1917 en ze deden zijn vriend Theo van Doesburg uitroepen: ,,Je hoort bij ons!'' Maar Valk keerde zich bewust af van elke groepsvorming. Zijn meest karakteristieke werk maakte hij in de laatste twintig jaar van zijn leven. Daarvoor gaf hij jarenlang les in Arnhem, aan Kunstoefening, wat later de Academie voor Schone Kunsten werd. Als kunstenaar zwalkte hij, zo te zien, in die jaren rond tussen diverse stromingen. Ook probeerde hij allerlei materialen uit, zoals eterniet en glas. In het interbellum had Valk een opvallend geëngageerde fase, niet alleen in zijn toegepaste werk (hij tekende spotprenten), maar ook in zijn schilderijen. Toch was hij te individualistisch was om een wereldbestormer te zijn.

De eerste zaal toont Valks aarzelende begin als naturalist. Hij werkte in 1917 een lange zomer in een plaggenhut op de Veluwe, waar hij al snel met grafische lijnen en grote vlakken begon. In 1919 schilderde hij, met waterverf, een oude man met een rode vlag: De socialist van het eerste uur. De man is grotendeels kaal, heeft holle ogen maar een felle blik. De vlag is vaag rose, alsof hij verkleurd is, maar het helderrode dasje om zijn hals knalt eruit. In een olieverfversie van het zelfde onderwerp heeft Valk de socialist teruggebracht tot enkele hoekige zwarte lijnen op een wit vlak. De man tekent zich scherp af tegen zijn vlag, die in deze versie een felrood element vormt dat het beeld schuin in tweeën deelt. Ook deze geabstraheerde, geometrische versie van De Socialist is lange tijd op 1919 gedateerd, hoewel hij pas tientallen jaren later door de kunstenaar werd uitgevoerd. Valk zelf beschouwde zijn schilderijen als composities waarvoor hij, zoals hij zelf zei, eerst de `partituur' maakte, (waarmee hij de realistische grondvorm bedoelde). Die partituur kon hij jaren later nog weer opnieuw uitvoeren, in allerlei stadia van vereenvoudiging, maar hij gaf zijn werk altijd de datering van de partituur. Dat zegt iets over zijn opvattingen over het kunstenaarschap: de uitvoering van een werk is niet belangrijk, het gaat om het concept.

Het Arnhems Museum heeft voor het kunsthistorische standpunt gekozen en niet voor dat van de kunstenaar zelf. De oorspronkelijke Socialist hangt in de eerste zaal, de hoekige in de laatste zaal, bij de werken uit de jaren zestig. Dat zijn trouwens de mooiste, de meest consequente. Neem nou Mondriaan. Valk schilderde hem in een paar schuine lijnen op een liggend formaat, en profil en enigszins achteroverleunend. De meester heeft opeengeklemde lippen en houdt een dun penseel in de hand waarmee hij opvallend ver van zijn doek verwijderd zit. Het vlakke van de voorstelling wordt ontkracht door een miniscuul streepje schuin boven de mondhoek van Mondriaan. Het maakt de geportretteerde een mens van vlees en bloed en geeft het hele beeld diepte. Eén streepje!

De tentoonstelling eindigt met twee van Valks beste werken, Moeder en dochter en Ietje. Het is onbegrijpelijk hoe een kunstenaar met zo weinig beeldende middelen zo veel van het innerlijk van deze vrouwen kan overbrengen. Ze dateren uit de jaren zeventig, toen de schilder al weer enige tijd als academieleraar uit zijn kooi verlost was. Onwillekeurig vraag je je af hoe de tentoonstelling er uit zou hebben gezien als Valk voor het vrije leven van een avantgardist had gekozen.

Tentoonstelling: Hendrik Valk (1897-1986). Idealist, realist, stilist. t/m 8 jan. Museum voor Moderne Kunst Arnhem. Utrechtseweg 87, Arnhem. www.mmkarnhem.nl. Boek door Alex de Vries (uitg. Terra) € 24,95