Een democratische verdwijntruc in Iraaks Koerdistan

Het is doodstil bij het stembureau in het Iraaks-Koerdische stadje Bnaslawa. Het referendum over de nieuwe grondwet is al in volle gang, maar kiezers zijn er niet. Soldaten zitten achter een boomstam die over de weg is gelegd als bescherming tegen bomauto's. Ze signaleren dat wie er voorbij wil, een stukje door de berm moet rijden. De kleurige linten die opgewonden kiezers in het gareel moeten houden, wapperen vrolijk in de wind.

In Iraaks Koerdistan had zaterdag een democratische verdwijntruc plaats. Aan het einde van de referendumdag waren de stembussen vol, maar kiezers hadden zich maar weinig laten zien.

Tijdens de parlementsverkiezingen van 30 januari stonden er rijen van tientallen meters voor de ingangen van de stembureaus. De opkomst bedroeg toen meer dan 90 procent. Maar dit weekeinde, bijna negen maanden later, zijn de Koerden toch maar weer thuis gebleven, zo lijkt het.

Verkiezingsfunctionaris Azad Abdulkader in Bnaslawa is ook wat verbaasd over het wegblijven van het electoraat. Maar hij herstelt zich snel: ,,Het is de vastenmaand ramadan, dus de meeste mensen zijn vroeg gekomen.'' Het is elf uur 's ochtends. ,,Ze zijn tussen zeven en negen gekomen, dus u hebt ze net gemist'', besluit hij.

In de zes lokalen van de Besser Ali-basisschool zitten opgemaakte Koerdische vrouwen en mannen in pak te wachten op kiezers. Op de tafels voor hen staan stembussen die al half vol zitten. ,,Er zijn 's ochtends héél veel mensen gekomen'', benadrukt Abdulkader die in het dagelijks leven jurist is.

Op hetzelfde moment stemde de Koerdische leider Masud Barzani in zijn bergkasteel ten noorden van Arbil. Hij weet al hoe het gaat worden. ,,We hebben ja gezegd tegen deze grondwet'', zegt hij tegen journalisten. ,,Ik ben erg blij omdat ik berichten heb ontvangen en op de televisie heb gezien dat er een heel goede opkomst is in heel Irak, en met name in Koerdistan. Al deze stemmen zijn naar we aannemen ja-stemmen'', zegt hij tien uur voor de stembureaus sluiten.

In de Koerdische hoofdstad Arbil, tien kilometer verderop, blaast een warme wind door de straten. Winkels zijn gesloten, de kiezers zitten thuis. In vrijwel alle stembureaus heerst hetzelfde beeld. Voor de ingang zitten verveelde bewakers, binnen is het een drukte van belang. Het zijn alleen geen kiezers die de gangen bevolken, maar hele legers verkiezingsofficials. En de stembussen; die zitten al lekker vol.

Overal hebben we de stemgerechtigden net gemist. ,,Er waren zojuist nog drie bussen'', zegt een van de functionarissen. ,,Tijdens de Ramadan komt iedereen aan het eind van de middag'', verklaart een ander. ,,We hadden lange rijen, maar die zijn net opgelost'', zegt een derde.

Een cameraploeg van de BBC verblijft de hele dag in hetzelfde stembureau. Ook daar gebeuren rare dingen. ,,Rond het middaguur stond de opkomst op 45 procent, maar tegen sluitingstijd meldde onze verkiezingsfunctionaris plotseling dat 90 procent van de kiezers was gekomen. Maar in de tussentijd was het echt niet drukker geworden'', zegt een van de journalisten verbaasd.

Tegen vijven, als de stemlokalen de deuren sluiten, zijn in de Halo-school de stembriefjes zelfs op. ,,Er zijn al 3.900 mensen geweest, maar jullie hebben ze net gemist'', zegt Hammad Ahmed. Hij is lid van Barzani's Koerdistan Democratische Partij (KDP), die de dienst uitmaakt in Arbil.

,,Het is dit keer veel drukker dan tijdens de parlementsverkiezingen, mensen willen wel stemmen maar kunnen dat niet doen omdat we geen biljetten meer hebben'', voegt Ahmed eraan toe. Om hem heen staan tien kiezers en twintig verkiezingsfunctionarissen. Internationale waarnemers zijn er in heel Iraaks Koerdistan niet.

Net voor de klok vijf slaat, arriveert een nieuwe lading stembiljetten. De verzamelde tien kiezers vullen ze snel in. ,,Vanuit Bagdad hebben ze express te weinig stembiljetten gestuurd om de Koerden hun stemrecht te ontzeggen'', legt Ahmed uit. Daar is iedereen in de school het mee eens.

Journalisten van de onafhankelijke Koerdische krant Hewlati is de toegang tot de stembureaus ontzegd. ,,We mochten niet naar binnen omdat we tijdens de vorige verkiezingen te kritisch waren geweest'', zegt Najad Ahmed, eindredacteur van de krant. ,,Wij schatten dat er in de ochtend een opkomst was van 15 procent en in de middag liep dat op naar maximaal 60 procent.''

De dag na het referendum zit Kamal Hussein Ghambal alweer achter zijn bureau in het hoofdkwartier van de `Hogere commissie voor de verkiezingen', de officiële instantie die toezicht moet houden op de stembusgang. Ghambal is hoofd van de afdeling Arbil en draagt een speldje met de Koerdische vlag op zijn revers.

,,Ik kan verklappen dat 98 procent vóór de grondwet heeft gestemd'', zegt hij. Maar hij kan nog niet vertellen hoe hoog de opkomst was. ,,Maar die was héél hoog, dat weet ik wel.''

Volgens het centrale bureau van de commissie in Bagdad is in dit deel van Iraaks Koerdistan ruwweg een derde van de bevolking komen stemmen. Volgens de eerste schatting ongeveer 33 procent.

Maar Ghambal gelooft dat niet. ,,Dat is ze dan vast verteld door journalisten met slechte informatie”, zegt hij. ,,Want hier in Koerdistan heeft iedereen gestemd.''