`Nederland laat helers lopen'

Nederlanders roven veel kunst uit Frankrijk. Heling kan met de huidige wet goed worden aangepakt, maar het gebeurt nauwelijks.

,,Nederland is een paradijs voor helers van gestolen kunst'', zegt Emmanuel de Roux, co-auteur van het boek Razzia sur l'art (1999) over kunstroof. ,,Dat komt niet doordat er zoveel oneerlijke mensen wonen maar door de matige wetgeving.''

Nederland staat op nummer één als het gaat om heling van in Frankrijk gestolen kunst, meldde deze krant gisteren. De Nederlandse wet is ontoereikend, is in Frankrijk een veelgehoorde kritiek. De strafrechtelijke verjaringstermijn van zes jaar voor heling zou bijvoorbeeld veel te kort zijn.

,,De Nederlandse wet is zeker niet perfect'', erkent jurist Edgar Tijhuis. Hij vindt het bijvoorbeeld ,,onbegrijpelijk'' dat iemand die te kwader trouw een gestolen kunstwerk koopt in heel veel gevallen na twintig jaar automatisch eigenaar wordt. ,,Maar dit neemt niet weg dat je met de huidige Nederlandse wet prima kunstrovers kunt vangen.'' Het probleem is volgens Tijhuis dat Nederland de wet onvoldoende handhaaft: ,,Dáárom is het hier een paradijs voor kunsthelers. Kunsthelers worden hier niet vervolgd.''

De advocaat Tijhuis is bezig met een promotie-onderzoek over grensoverschrijdende misdaden waarbij de onderwereld en bovenwereld elkaar raken. Speciaal uitgelicht wordt in zijn onderzoek de kunstroof. Tijhuis: ,,Ik volg dit onderwerp al heel lang en ik ben er achter gekomen dat Nederlanders al zeker veertig jaar een belangrijke rol spelen bij kunstdiefstal in Frankrijk. Dat is echt schokkend.''

In Maastricht en elders in Nederland is gestolen kunst en antiek opgedoken bij winkels. De voorwerpen uit Frankrijk werden gevonden dankzij een Frans politieonderzoek en bleken afkomstig van de dit jaar in Le Havre veroordeelde Maastrichtse antiekhandelaar Simon V. Het parket van Maastricht heeft de Fransen geholpen, maar niet zelf een onderzoek ingesteld, liet officier van Justitie Geuns in deze krant weten. ,,Onbegrijpelijk'', zegt Tijhuis in een reactie. ,,Toegegeven, het was een moeilijk onderzoek geworden, maar de Nederlanders hadden op hun beurt de hulp van de Fransen in kunnen roepen.''

Dit verzuim illustreert volgens Tijhuis dat voor de Nederlandse justitie het bestrijden van kunstroof geen prioriteit heeft. Een ander voorbeeld van deze onverschilligheid is de reorganisatie van de politie in 2002. Toen werd de speciale Nederlandse politie-eenheid (van drie personen) voor kunstroof en de centrale databank voor gestolen kunst opgeheven, ondanks felle protesten uit de kunstwereld.

Nu is er bij het Korps Landelijke Politiediensten één gespecialiseerde politie-man met als taken: ondersteuning van de regionale korpsen, nationaal én internationaal aanspreekpunt en signalering van gestolen kunstvoorwerpen. ,,Om deze taken te vervullen lijkt één coördinator voorhands voldoende ()'', zo liet minister Donner (Justitie) in 2003 weten aan de Tweede Kamer. Een aparte politie-eenheid is volgens de overheid niet nodig omdat de lokale politiekorpsen kunstroof aanpakken zoals alle roof.

Een centrale databank is volgens de overheid eveneens overbodig omdat de politiekorpsen de gestolen kunstvoorwerpen registreren zoals alle andere gestolen voorwerpen. ,,Maar als je niet centraal registreert wat er in Nederland precies aan kunst is gestolen en informatie uitwisselt met andere landen zoals Frankrijk, dan valt er ook niks te controleren of op te sporen'', zegt Tijhuis. Simon Morsink, secretaris van de Vereniging Handelaren in Oude Kunst en iconenhandelaar te Amsterdam, valt hem bij: ,,De politie heeft toch gereedschap nodig als ze kunstroof en kunstheling willen aanpakken?''

Een centrale databank, waarmee internationaal informatie kan worden uitgewisseld, is volgens de kunstwereld broodnodig. Vooral voor de kunstnijverheid, vindt Antoon Ott, directeur van de stichting NedArt (een belangenorganisatie van kunsthandelaren): ,,Iedereen denkt bij kunstroof altijd aan schilderijen maar die zijn nog redelijk makkelijk op te sporen doordat de afbeelding kan worden herkend. Maar neem nou een gestolen antieke kandelaar, die kan zonder registratiesysteem heel makkelijk op de markt komen.''

De gaten die in de Nederlandse registratie van kunstroof zijn gevallen worden voor een klein deel opgevuld door het private, in Londen gevestigde Art Loss Register. Tijhuis: ,,Wat dit register doet is prachtig. Het laat echter onverlet dat het registeren óók een overheidstaak is. Bovendien kan alléén een overheidsinstantie met buitenlandse opsporingsdiensten samenwerken.'' Secretaris van de Vereniging Handelaren in Oude Kunst Morsink: ,,Je kunt de registratie niet alléén aan particuliere instanties overlaten, het gaat bij kunstroof om een zaak van nationaal en internationaal belang.''

Een ander mogelijk hulpmiddel bij de opsporing van kunstroof is een verplicht politieregister voor antiekhandelaren. In Frankrijk is zo'n register – waarin staat wie, wat, voor welke prijs heeft aangeleverd - al sinds 1898 voor handelaren. Belangrijk is vooral dat handelaren hierin het nummer van het identiteitsbewijs moeten noteren van iedereen die hen iets aanlevert. Mocht er gestolen kunst opduiken, dan kan de politie altijd achterhalen van wie het afkomstig is, zo is de gedachte.

Nederlandse antiekhandelaren hoeven alleen een inkoopregister bij te houden voor de belastingdienst. Toeleveranciers om hun identiteitsbewijs vragen is niet verplicht. Voor een politieregister zoals in Frankrijk, voelen Nederlandse kunsthandelaren weinig. Morsink: ,,We hebben nu al een enorme administratie te voeren en dan zou dit er nog bij komen.''

Bovendien werkt het niet, denkt Morsink. ,,Iemand kan toch ook een vervalst paspoort laten zien?'' Zijn handel laat klanten per bank betalen: ,,Dan weten we altijd iemands naam en woonplaats, door het afschrift. En we laten iedereen een verklaring ondertekenen dat de iconen geen criminele herkomst hebben. De beste manier om gestolen goederen buiten de deur te houden vind ik om altijd zaken te doen met bekende mensen, mensen die je vertrouwt.''

Gebeurt er dan helemaal niets in Nederland tegen kunstroof? Jawel, de regering zal het Unesco-verdrag uit 1970 gaan ratificeren. Dit verdrag, dat inmiddels al door 109 landen is geratificeerd, beschermt goederen die tot het belangrijke culturele erfgoed van een land behoren tegen onrechtmatige uitvoer en eigendomsoverdracht. Dus tegen diefstal en smokkel van kunst.