Bibelebonse beweging

De ambities van president Hugo Chávez beperken zich niet tot Venezuela.

De leerling van Fidel Castro wil eens en voor altijd afrekenen met de kapitalistische uitbuiting van Latijns-Amerika. Portret van de kwelgeest en olieboer van de Verenigde Staten.

`De Bolivariaanse revolutie is nu echt in volle gang', zegt Wilfredo Moscoso vlak voordat hij in zijn rammelversleten Chevrolet Malibu stapt. Dan begint de Grand Tour door sloppenwijk Alta Gracia. Een van die honderden armetierige nederzettingen in de snikhete heuvels die de Venezolaanse hoofdstad Caracas omsingelen.

De auto rijdt langs krakkemikkige huisjes en te veel straatverkopers. Honden scharrelen tussen het huisvuil dat uit opengebarsten containers puilt. Ondertussen vertelt de gids dat de ziekte dengue in deze 40.000 inwoners tellende wijk steeds meer slachtoffers maakt. De dodelijke knokkelkoorts kan zich makkelijk verspreiden doordat de muggen larven leggen in de regentonnen. Die gebruiken bewoners bij gebrek aan stromend water.

Toch is elektricien Moscoso opvallend goedgemutst. ,,Het gaat iedere dag beter'', zegt hij. Een jaar geleden wenkte nog de burgeroorlog naar aanleiding van het referendum waarin Venezuela zich uitsprak over het aanblijven van hun controversiële linkse president Hugo Chávez. ,,Maar nu is de spanning verdwenen. De oppositie ligt knock out. Er is meer werk en meer welvaart.''

In de twee jaar geleden geopende gezondheidspost verleent de Cubaanse dokter eenvoudige medische bijstand. Hij is een van de 20.000 artsen die het Cubaanse broedervolk in ruil voor goedkope olie heeft gestuurd. Door de ,,politieke gevoeligheid'', mag hij echter niet hardop praten. In de volkssupermarkt liggen gesubsidieerde goederen hoog opgestapeld en in de lagere school is een alfabetiseringscursus gaande voor volwassenen. In het buurthuis staat een rij voor de computer waar mensen gratis kunnen internetten. ,,Allemaal zaken die we vroeger niet hadden'', zegt Moscoso trots.

In het wijkkantoor houdt Wilfredo's twee jaar oudere zus Iraima (43 jaar) spreekuur. Zij is een paar maanden geleden gekozen als bestuurster. Als haar president ter sprake komt, glundert ze. ,,Er is objectief gezien geen enkele reden om tegen Chávez te zijn. Alleen de oude elite die zijn zakken vulde terwijl het grootste deel van de bevolking verkommerde, klaagt. Maar die mensen mogen we niet meer serieus nemen.''

En ja, broer en zus kennen de recente overheidscijfers die aangeven dat sinds president Chávez in 1999 aantrad het aantal arme gezinnen in Venezuela gestegen is van 42,3 procent naar 60,1. Maar aan een proces van jarenlange uitsluiting, maak je niet zo maar een einde. ,,We zijn nog steeds arm, maar hebben waardigheid. We zijn veel zelfbewuster en dat pakt niemand ons meer af'', zegt Iraima.

Wilfredo maakt zich eigenlijk maar over één ding zorgen. Er is in Venezuela geen noemenswaardige oppositie meer. ,,Voor het evenwicht in de samenleving zou het beter zijn dat er ook serieuze politieke controle is. Want wij kunnen toch ook fouten maken?''

Corruptocratie

Zeven jaar geleden werd de voormalige legerkolonel Hugo Rafael Chávez Frías (1954) met 56,24 procent van de stemmen gekozen tot president van Venezuela. En het moet al heel gek lopen wil de ex-parachutist die in 1992 nog een mislukte staatsgreep pleegde volgend jaar niet worden herkozen. Opiniepeilingen wijzen uit dat een royale meerderheid van de 25 miljoen Venezolanen zijn socialistische revolutie steunt.

Zijn beweging is vernoemd naar de Venezolaan Simón Bolívar die in de 19e eeuw het noorden van Zuid-Amerika bevrijdde van de Spanjaarden. Chávez leidt een tweede onafhankelijkheidsoorlog: de bevrijding van de oligarchie. De president is zo bezeten van zijn landgenoot dat hij dagelijks uit zijn hoofd teksten van Bolívar citeert. Chávez zet bij vergaderingen volgens verklaringen van andere aanwezigen soms zelfs een lege stoel naast hem ten behoeve van de in 1830 overleden staatsman. Mocht de geest van Bolívar neerdalen, dan kan hij ten minste zitten. (1)

De politieke partij van Chávez Movimiento Quinta República (Beweging van de Vijfde Republiek MVR) maakt een grote kans om bij de parlementsverkiezingen van 4 december aanstaande tweederde deel van de zetels te behalen. De Chávistas, zoals zijn aanhangers heten, zijn dan vrijwel almachtig. Want niet alleen de politieke macht, ook het openbaar ministerie, het hooggerechtshof en de kiescommissie zijn dank zij politieke benoemingen in hun handen. Van de 22 gouverneurs in Venezuela zijn er twintig van de MVR. En Chávez heeft dankzij het ontslaan van 18.000 kritische werknemers van de staatsoliemaatschappij PDVSA, die in 2002 twee maanden tegen zijn bewind staakten, ook het beheer over de schatkist van Venezuela.

De charismatische Chávez is een almachtige caudillo. Een in Venezuela niet geheel vreemd soort autoritair politiek leider met een militaire opleiding. Tussen 1830 en 1958 kende het land, dat 26 keer zo groot is als Nederland, maar negen jaar waarin het door burgers werd geregeerd. En degenen die daarna kwamen, maakten van het Zuid-Amerikaanse land een `corruptocratie', zoals Chávez het noemt. Daarom, zo zei hij onlangs, wil hij zeker tot het jaar 2030 aanblijven om het land er bovenop te helpen. Dat is nu constitutioneel niet toegestaan maar met een absolute meerderheid in het parlement is daar later wettelijk wel een mouw aan te passen.

De president van het door hem tot de República Bolivariana de Venezuela omgedoopte land heeft een niet te stillen machtshonger. En zijn familie trouwens ook. De vader van de in de oerwoudstaat Barinas geboren president, voormalig onderwijzer Hugo de los Reyes Chávez, is gouverneur van die staat. En vier van zijn vijf broers zijn inmiddels ook in de politiek. Broer Argenis is algemeen secretaris van Barinas. Zijn broer Aníbal is er burgemeester. En Chávez heeft zijn broers Narciso en Adán benoemd tot respectievelijk commercieel attaché en ambassadeur van de Venezolaanse ambassade in Cuba.

De revolutie is overal en altijd aanwezig. Venezuela lijkt op die bibelebonse berg waar bibelebonse kinderen met bibelebonse lepels bibelebonse pap eten. Chávez zei vorige week dat de Bolivariaanse beweging Bolivariaanse computers gaat produceren waardoor mensen goedkoop Bolivariaans kunnen internetten.

Venezuela hangt vol met posters waarop Chávez zijn landgenoten vastberaden aankijkt. De persoonsverheerlijking gaat ver. In menig staatsbedrijf lopen werknemers met in overheidscoöperaties vervaardigde T-shirts waarop staat dat Venezuela nu van iedereen is. Op de buik bungelt het toegangspasje met personalia en aan de andere kant een foto van een zwaaiende Chávez.

Op de staatstelevisie wordt de bevolking in overheidsboodschappen voortdurend duidelijk gemaakt dat men deelgenoot is van een heuglijk historisch, socialistisch proces. ,,Want democratie is de dictatuur van de elite'', zei Chávez deze maand tijdens een manifestatie waar hij studenten toesprak. De rede werd op alle netten live uitgezonden. Dat is een verplichting die het ministerie van informatie alle zenders kan opleggen als het meent dat er zich een gewichtige nationale gebeurtenis voltrekt. In 2003 moesten op die manier ook de commerciële anti Chávez stations 165 uur vrijmaken voor de president.

De Telecratie beleeft in Venezuela wekelijks zijn hoogtepunt tijdens het zondagse programma Aló, Presidente. Daar vertelt Chávez ononderbroken over zijn plannen. Vorige maand kwam het programma van locatie. In de staat Barinas op het terrein van een grootgrondbezitter en met zijn vader als belangrijkste gast , besprak hij de onteigening van het landgoed La Marqueseña. Ondertussen scheldt hij dan op de oude elite in zijn land, stuurt Amerikaanse missionarissen het land uit en hekelt journalisten die hem bekritiseren. ,,Dat zijn lakeien van het imperialisme.''

De lakeien van de commerciële tv-zender Globovisión zijn drie jaar geleden eveneens op zondagmiddag een praatprogramma begonnen om Chávez van repliek te dienen. Aló Ciudadano (Hallo Burger) heet die show. Maar het programma onder leiding van een zelfgenoegzaam mopperende oude journalist haalt lang niet de kijkcijfers van Chávez. De president kletst, zingt en grapt iedereen onder de tafel. Hij boekte in 2002 een record in de honderdste aflevering. Toen sprak Chávez 7 uur en 35 minuten aan één stuk.

Exporteren

Nu in eigen land de troon onwankelbaar staat, is president Chávez nadrukkelijk begonnen aan het exporteren van zijn revolutie. Heel Latijns-Amerika moet worden bevrijd van het neoliberalisme en de vrijhandel die het continent hebben verpauperd. Met andere woorden: de regio moet worden verlost van de invloed van de grote noorderbuur: de Verenigde Staten.

Het is een doelstelling die ook zijn beste vriend, leermeester en 46 jaar aan de macht zijnde dictator Fidel Castro koestert. Maar de Cubaanse leider is armlastig en versleten. Chávez, die aan een paar uur slaap per nacht genoeg heeft, blaakt daarentegen van energie en stikt van het geld. Hij is namelijk niet alleen een grote plaaggeest van de VS, hij is ook een van de voornaamste olieboeren van de Amerikanen.

Venezuela is de vijfde olieproducent ter wereld. En ruim zeventig procent van de export wordt verkocht aan de gehate Verenigde Staten. De VS, die ruim tien procent van hun totale olie import in Venezuela kopen, betalen steeds meer aan de Venezolaanse kwelgeest. Toen Chávez op 2 februari 1999 als president de eed aflegde, bedroeg de prijs van een vat Brent crude olie 10,71 dollar. Nu schommelt die prijs tussen de 60 en 70 dollar. Venezuela produceert dagelijks zo'n 2,6 miljoen vaten olie. In een paar jaar tijd zal dat aantal volgens de Venezolaanse regering zijn verdubbeld.

Het binnenstromende oliegeld maakt Chávez steeds onafhankelijker en dreigender in de richting Bush. Hij heeft de Amerikaanse president al eens uitgescholden voor idioot. In een milde bui noemt hij hem terrorist of Mister Gevaar. Minister van Defensie Rumsfeld heet Mister Oorlog en Condoleezza Rice noemt hij een analfabeet. Vorige maand zei Chávez nog te hebben ontdekt dat de VS met het geheime Plan Balboa op het Nederlandse buureiland Curaçao waren begonnen een invasie van zijn land voor te bereiden. Hij dreigt ook de olieleveranties aan de VS stop te zetten.

In de op een heuvel gelegen, reusachtige Amerikaanse ambassade in Caracas volgt men met argusogen de socialistische revolutie in Venezuela. In de schaduw van de strijd die de VS in het Midden Oosten voert tegen het terrorisme groeit in de achtertuin het anti-Amerikanisme als kool.

De Amerikaanse ambassadeur William R. Brownfield, een kleine man met grote bretels, heeft schuin tegenover zijn bureau een door een Venezolaanse minister geschonken houten beeld staan van Chávez die zwaait met de door hem opgestelde Bolivariaanse Grondwet. Met het beeld nabij verliest de diplomaat naar eigen zeggen de president ten minste nooit uit het oog. De diplomaat geeft toe niet erg blij te zijn dat de door hem steevast als de ,,Bolivariaanse gentleman'' aangeduide president zijn revolutie exporteert in de regio.

,,We zijn niet tegen het steunen van buitenlandse politieke partijen of bewegingen. We houden er alleen niet van dat het nu onder de tafel gebeurt'', zegt Brownfield. De Amerikanen begrijpen ook niet dat het Venezolaanse model door steeds meer politici in de regio wordt bewonderd. De Bolivariaanse revolutie betekent volgens de Amerikaanse regering immers kiezen voor een politiek, economisch en maatschappelijk systeem dat, zo heeft de geschiedenis volgens de Amerikanen overduidelijk gemaakt, niet werkt.

De uitvoer van de Bolivariaanse omwenteling zal bovendien leiden tot instabiliteit in de regio. Een van de regionale politieke leiders die Chávez volgens Amerika in het geniep financieel ondersteunt, is de aanvoerder van de Boliviaanse cocaboeren Evo Morales. Volgens de laatste opiniepeilingen wint hij in december in Bolivia de presidentsverkiezingen. Morales is een zeker zo grote Amerikahater als Chávez en wil de cocateelt legaliseren. Ook in Nicaragua dreigt onheil voor de Amerikanen. De vriend van Chávez en marxist Daniel Ortega is via een politieke terugkeer bezig de macht in het congres van Nicaragua te grijpen.

Geen leuke ontwikkelingen voor de Verenigde Staten. Maar Chávez hoeft zich geen zorgen te maken over een militaire Amerikaanse interventie. Plan Balboa is volgens Brownfield de naam van een Spaanse papieren militaire oefening uit mei 2001. ,,Wij waren er niet eens bij betrokken. Er was geen, is geen en zal geen plan komen voor een Amerikaanse invasie van Venezuela'', belooft de diplomaat.

Vuurland

De Amerikanen hadden het liefst gezien dat via vergaande economische integratie de regio inmiddels door het Amerikaanse bedrijfsleven zou zijn veroverd. Met ingang van 2005, zo was het plan, zouden alle Amerikaanse landen hebben moeten instemmen met een vrijhandelszone die van Vuurland tot Alaska moet reiken. Maar door verzet van met name Venezuela, Brazilië en Argentinië die vrezen voor een soort McDonaldisering van het continent is die vrijhandelszone verder weg dan ooit.

Venezuela is daarentegen wel succesvol met het sluiten van economische samenwerkingsverbanden in de regio. Het land koopt bondgenoten met olie. Het meeste profiteert boezemvriend Cuba, dat maandelijks 100.000 vaten olie krijgt in ruil voor dokters, gymnastiekleraren en onderwijzers. Een paar maanden geleden ondertekenden bovendien veertien Caraïbische landen waaronder Suriname de zogeheten Petrocaribe overeenkomst. Daarin worden afspraken gemaakt over de dagelijkse levering van olie door Venezuela tegen gunstige tarieven. De kopers mogen eventueel ook afbetalen met zaken als bananen of rijst.

Venezuela heeft dergelijke oliedeals eveneens gesloten met inmiddels vrijwel alle andere landen in Zuid-Amerika. Vorige maand, tijdens een topbijeenkomst van de Zuid-Amerikaanse unie, ondertekende Venezuela met Brazilië ook een overeenkomst voor de gezamenlijke bouw van een raffinaderij in Brazilië voor een bedrag van 2,5 miljard dollar.

De Latijnse Robin Hood helpt trouwens ook op andere manieren. Argentinië heeft door structureel wanbetalen grote moeite internationale geldschieters te vinden. Chávez heeft daarom besloten voor meer dan een half miljard dollar Argentijnse staatsobligaties te kopen.

En dan zijn er nog andere methodes waarmee Venezuela regionale integratie wil bevorderen. Chávez wil één centrale Zuid-Amerikaanse bank. Er moet ook een NAVO komen voor Zuid-Amerika. En bovendien heeft Venezuela samen met Argentinië, Cuba en Uruguay een eigen 24 uur nieuwskanaal voor de regio opgericht. Telesur heet de zender die in Caracas zit. In de redactielokalen wordt nog druk getimmerd en gezaagd maar men is al begonnen met dagelijkse uitzendingen van vier uur.

Toelichting

Door het besteden van vele miljarden guldens aan hulpprojecten voor mensen die door de oude politieke klasse jarenlang volledig zijn genegeerd, weet Chávez zich verzekerd van een meer dan loyale aanhang. Duizenden medicijnenstudenten, allemaal in een rood revolutionair T-shirt, juichten hem vorige week tijdens een manifestatie in een theater in Caracas soms met tranen in de ogen toe. Ze kunnen dankzij een beurs van de regering dokter worden.

Maar kritiek op de hulpprogramma's is er ook. De journalist Alberto Barrera, die samen met zijn collega en vrouw Cristina Marcano net een veel geprezen biografie heeft geschreven over Chávez, hekelt het gebrek aan controle. ,,We weten niet hoeveel geld er wordt verdiend en ook niet waar het blijft. Er zijn geen controle-instanties meer die openbaar verantwoording afleggen.''

Volgens Julio Borges, presidentskandidaat van de oppositiepartij Primero Justicia, zou Chávez veel meer zijn best moeten doen om werkgelegenheid te creëren. Vooral nu de olieprijs nog hoog is. ,,Maar dat interesseert hem niet. Deze regering wil een maatschappij van slaven die totaal afhankelijk zijn van de staat'', zei hij tegenover de krant El Universal.

De aanhoudende revolutionaire praat en het beginnen met het onteigenen van gronden en bedrijven die volgens de regering economisch onvoldoende worden benut, heeft het investeringsklimaat geen goed gedaan. ,,In de dertien maanden dat ik hier in functie ben, heb ik gezien dat het internationale bedrijfsleven meer en meer zenuwachtig wordt'', zegt de Amerikaanse ambassadeur Brownfield. De regering Chávez heeft al een fabriekscomplex van het Amerikaanse bedrijf Heinz onteigend.

Het voornaamste verwijt dat Chávez evenwel door menigeen wordt gemaakt, betreft zijn onverzoenlijke houding. De president polariseert en heeft de maatschappelijke verhoudingen op scherp gezet. ,,Chávez praat alleen nog maar met mensen die onvoorwaardelijke loyaliteit tonen. Kritiek accepteert hij niet'', zegt biograaf Barrera. ,,Er is in Venezuela nog maar één debat gaande: ben je vóór of tegen Chávez.''

Chávez zal waarschijnlijk nog een flinke tijd de leider van Venezuela zijn en mogelijk van Latijns-Amerika. De volgens Barrera vaak hovaardige Amerikaanse houding zoals die van tv-dominee en ex-presidentskandidaat Pat Robertson die onlangs opriep tot de moord op Chávez om de verspreiding van communisme tegen te gaan spelen de leider alleen maar in de hand. ,,En de oppositie in eigen land is totaal verdeeld en heeft nog geen begin van een inhoudelijk antwoord om Chávez politiek te bestrijden.''

Hugo Chávez is bezig aan een historische missie. Sinds februari van dit jaar zegt hij het socialisme van de 21ste eeuw te willen ontwikkelen. ,,Hij is niet alleen maar gekozen om president van Venezuela te zijn'', zegt Barrera. ,,Hij is er echt van overtuigd dat hij de geschiedenis moet veranderen.''

1) Uit de biografie: Hugo Chávez sin uniforme. Una historia personal van

Cristina Marcano en Alberto Barrera Tyszka.