Vertrouw nooit je buurman

Vladimir Makanin heeft enkele jaren geleden bekendheid gekregen door zijn indrukwekkende roman Underground of Een held van onze tijd, zonder overdrijving dé grote Russische roman uit de jaren negentig van de vorige eeuw, waarin een verlopen schrijver een zwervend bestaan leidt binnen een gigantische, verloederde Moskouse woonkazerne. De woonkazerne is natuurlijk symbool voor Rusland, en de schrijver staat voor de Russische intellectueel die na de val van het communisme in 1991 al zijn prestige kwijt was geraakt.

Underground was Makanins eerste grote roman, die verscheen toen de schrijver de zestig al was gepasseerd. Het genre waarmee hij in Rusland voordien bekend was geworden was dat van het verhaal en de novelle. Hiervan zijn er nu in Geslaagd verhaal over liefde zes bijeengebracht in een voortreffelijke vertaling van Gerard Cruys.

Het zijn zeer gevarieerde verhalen, drie uit de post-communistische periode, drie uit de sovjettijd, want ook al is Makanin in bijna alles het tegendeel van de mainstream sovjetschrijver, hij werd ook toen al mondjesmaat gepubliceerd. De variatie blijkt al uit de verschillende locaties: het Moskou van de jaren negentig, een gevangenkamp, een militaire basis in de Kaukasus, een dorp in de Oeral. Maar op al die verschillende plekken worstelen de mensen met hetzelfde probleem: hoe moet je je aanpassen aan omstandigheden die sneller veranderen dan jij kunt verwerken en hoe kun je je eigen emoties hierover zodanig beheersen dat ze nog maatschappelijk aanvaardbaar zijn.

Het post-communistische Rusland is natuurlijk een prachtig voorbeeld van een maatschappij die zo snel veranderd is dat een aanzienlijk deel van de bevolking jarenlang verbijsterd in de touwen hing. Maar het aardige bij Makanin is dat ook zijn verhalen die in de sovjetperiode zijn geschreven, hetzelfde thema hebben. Ook toen veranderden de omstandigheden al sneller dan een mens kon bevatten. De Russische veranderingen in de jaren negentig zijn vooral interessant doordat niet alleen de economische omstandigheden op hun kop zijn gezet, maar het hele normen- en waardensysteem van vroeger door de wc werd gespoeld. De mensen verkeerden in de eerste jaren na het communisme letterlijk in een moreel vacuüm. In een dergelijke omwenteling past de een zich moeiteloos aan, terwijl de ander, onder wie bijna al Makanins helden, enige tijd stuurloos is. De ongecontroleerde woede die dit bij sommigen losmaakt wordt treffend beschreven.

Neem het titelverhaal, `Geslaagd verhaal over de liefde'. In de sovjettijd was Tartasov een redelijk bekend, maar middelmatig schrijver. Hij had een relatie met Larisa die als censor werkte. Deze relatie had natuurlijk zekere voordelen voor hem. Na de omwenteling raakten beiden in de problemen. De censuur werd opgeheven en de middelmatige sovjetschrijvers waren hun beschermde positie kwijt. Larisa redt zich het beste als madam van een middenklasse bordeel. Tartasov heeft alleen nog een onbeduidend tv-programma, waar hij op de schopstoel zit. Zijn faam als tv-ster is niet eens groot genoeg om op de pof – `op de pof is het lekkerste' – bij een van Larisa's meisjes te mogen. Die moeten niets van de oude armoedzaaier hebben. Als hij tenslotte ook zijn tv-baantje dreigt te verliezen is Larisa zo goed hem nog eenmaal een vriendendienst te bewijzen, zij regelt op haar eigen wijze met de baas van het programma – een oude bekende –, dat haar vroegere minnaar mag blijven.

Nog sterker wordt de nieuwe tijd gevoeld in `De letter A' waar de setting een gevangenkamp is. Wanneer daar opeens de discipline verslapt en de leiding zich steeds meer terugtrekt, ligt de anarchie op de loer. `Vrijheid: het vertrouwen in je buurman op de brits naast je', definieert een van de gevangenen het. Die vrijheid gaat juist verloren met de grotere, maar nauwelijks of niet begeleide, `vrijheid' van overheidswege, die helaas een volkomen averechts effect heeft: niemand is zijn leven opeens meer zeker. Aan het eind weten de nu totaal aan hun lot overgelaten gevangenen niets anders te bedenken dan letterlijk met het kamp te doen wat ze voorheen vooral figuurlijk hadden gedaan: erop schijten.

Een heel bijzonder verhaal is het laatste, `Waar de hemel de heuvels raakte'. Basjilov, een componist, is afkomstig uit een klein plaatsje in de Oeral waarvan de bewoners werkzaam zijn in een fabriek. Het is een sovjetfabriek waar de veiligheid op de laatste plaats komt. Er zijn regelmatig branden en explosies waarbij voortdurend de vreselijkste ongelukken gebeuren. 's Avonds zit men vervolgens gezamenlijk op de binnenplaats en wordt er gezongen. Basjilovs ouders zijn allebei bij zo'n explosie om het leven gekomen. Hijzelf kon door zijn muzikale talenten aan zijn geboorteplaats ontsnappen. Bij elk bezoek dat hij er later brengt merkt hij dat er steeds minder gezongen wordt. Hij denkt dat hij, die de melodieën van zijn jeugd zo kwistig in zijn eigen werk gebruikt, daar schuldig aan is. Hij is een parasiet die het levende organisme van de volksmuziek uitzuigt, denkt hij. Aan het eind gaat hij nog eenmaal terug om te proberen of er nog iets van de oude tradities te redden valt, maar de moderne tijd heeft meedogenloos toegeslagen, niemand is meer in de oude liederen geïnteresseerd.

Makanins verhalen zijn gelukkig een stuk minder rechtlijnig dan ze zo kort samengevat lijken. In `Waar de hemel de heuvels raakte' bijvoorbeeld maken de steeds terugkerende, laconieke vermeldingen van explosies, branden en van mensen die verbrand zijn – alsof zoiets de gewoonste zaak van de wereld is, wat het voor de dorpsbewoners ook inderdaad is –, het verhaal bijna absurdistisch.

Makanins helden zijn overigens meestal geen slachtoffers, en ze zijn ook zelden sympathiek. Het zijn net zulke vervelende etters als de meeste andere mensen, alleen zit het hun even niet mee. Mensen in crisis in een maatschappij die hun elk houvast ontzegt, met een licht absurdistische toets en goddank zonder het moralisme dat bij Russische schrijvers zo vaak op de loer licht. Makanin bewijst ook met deze verhalen dat hij de interessantste Russische schrijver van dit moment is.

Vladimir Makanin: Geslaagd verhaal over liefde. Zes novellen. Uit het Russisch vertaald door Gerard Cruys. De Arbeiderspers, 310 blz. €24,95