`Tegen als vrouw, maar voor als Koerd'

In Iraaks Koerdistan heerst over het algemeen tevredenheid over de nieuwe grondwet, die het gebied immers grote autonomie biedt.

Het is lunchtijd in de kantine van de universiteit van Arbil. Het mag dan wel de islamitische vastenmaand Ramadan zijn, veel studenten in deze Noord-Iraakse provinciestad eten toch hun broodjes, roken en drinken terwijl de zon nog aan de hemel staat. ,,Hier in Iraaks-Koerdistan mag iedereen zelf weten of hij vast of niet'', verklaart Hawker Salah (19). ,,Hier zijn we veel vrijer dan in de rest van het land.''

Met de rest van het land bedoelt hij het shi'itische zuiden en de sunnitische provincies. Sinds de omverwerping van het seculiere regime van Saddam Husseins Ba'athpartij zijn die regio's in rap tempo geïslamiseerd. Vrouwen worden gedwongen hoofddoeken te dragen. Drankwinkels van christenen zijn systematisch platgebrand. En overal zijn geestelijken politici geworden.

Voor de Koerd Salah is het dus vanzelfsprekend dat hij gaat stemmen in het referendum van morgen over de nieuwe grondwet. ,,Het gaat om onze vrijheid'', verklaart hij met een Pepsi in zijn hand. En hij stemt voor het compromis tussen allerlei bevolkingsgroepen dat de grondwet uiteindelijk is geworden. ,,Er is tenminste in vastgelegd wat onze Koerdische rechten en vrijheden zijn. Ik ben het niet met alle artikelen van de grondwet eens, maar daar kan ik toch niets aan veranderen'', zegt Salah.

Islam en democratie vechten om de hoofdrol in de nieuwe Iraakse grondwet, samen met de kwestie van het federalisme waar de Koerden zo aan hechten. De bijrollen gaan naar strijdpunten als de macht van milities, het bestuur van de multi-etnische oliestad Kirkuk en de positie van minderheden in Irak. Iedere groepering, partij of minderheid heeft wel een eigen artikel of punt dat absoluut anders moet.

Voor Qaspa Sabir Aziz (29) staat er veel op het spel. Zonder hoofddoek en behangen met gouden sieraden wandelt ze het kantoor van haar vrouwenorganisatie Rasan binnen. In Iraaks Koerdistan is er nog heel veel te verbeteren aan de positie van vrouwen, vindt ze. Maar de nieuwe grondwet is op dit moment urgenter. ,,Het is duidelijk dat deze basiswetten zijn ontworpen door mannen. Het Iraakse familierecht wordt straks totaal anti-vrouw.''

Aziz doelt op artikel 2 van de nieuwe grondwet: De islam is de officiële religie van de staat en is een fundamentele bron van wetgeving. Vooral is ze tegen artikel 2a: ,,Geen wet kan worden doorgevoerd die in tegenspraak is met de onbetwiste grondbeginselen van de islam.'' Het artikel heeft directe gevolgen voor erfrecht, voogdij en echtscheiding. Aziz: ,,In al deze gevallen krijgen mannen straks meer rechten.'' Nu nog kan Aziz zelf een echtscheiding aanvragen volgens de oude grondwet, straks kan dat niet meer. ,,Bij rechtszaken geldt de getuigenis van een vrouw voor de helft, terwijl die van een man wel volwaardig is. Dit zijn ideeën van honderden jaren geleden'', zegt ze verontwaardigd. Ze weet nog niet of ze voor of tegen gaat stemmen. ,,Als vrouw wil ik tegen stemmen, maar als Koerd voor; het is een duivels dilemma.''

Van Nasih Ghafoor Ramadan moet iedere Koerd voor de grondwet stemmen. Hij is dan ook voorzitter van de fractie van de Koerdistan Democratische Partij in het Koerdische regionale parlement. Ramadan kan de grondwet bijna uit zijn hoofd reciteren. ,,We hebben het onderste uit de kan gehaald. De fundamentalisten wilden dat de islam de basis voor alles werd. Nu is het alleen een `fundamentele bron'. Dat hebben de Koerden bereikt.''

Ramadan somt een eindeloze rij successen op: Koerdistan krijgt vergaande autonomie binnen Irak. De Koerden kunnen straks hun militie behouden, terwijl de andere groeperingen dat niet mogen. De status van oliestad Kirkuk, die door de Koerden wordt geclaimd, moet voor 2008 zijn bepaald. Koerdisch wordt de tweede officiële taal in Irak. ,,De grondwet zet de grote lijnen uit, de details volgen later'', zegt Ramadan.

Iedere groep heeft zijn eigen ideeën bij de invulling die aan de artikelen van de grondwet moet worden gegeven. ,,Dit artikel moet je zo interpreteren'', zegt Ramadan herhaaldelijk. Of: ,,punt 58 maakt duidelijk dat...'' Hij geeft toe dat de toepassing van de grondwet nog een hele strijd gaat worden. Maar: ,,We moeten het proberen, want deze grondwet is een goede basis voor onze zelfbeschikking in Koerdistan'', vindt Ramadan, die zich weinig zorgen maakt over de rest van Irak.

Mocht het misgaan met de Iraakse grondwet dan hebben de Koerden nog een troef achter de hand. ,,Wij zijn hier bezig met onze eigen Koerdische grondwet. Als de andere groeperingen straks iets proberen te veranderen dat ons niet zint, behouden we ons het recht voor zonder hen verder te gaan'', zegt Ramadan. ,,Dat zetten we in onze eigen grondwet. Die wordt ook heel belangrijk.''