Nieuwe grondwet verwart en verdeelt Kenia

Omdat islamitische rechtbanken worden erkend, krijgt Kenia ook christelijke rechtbanken. Een ontwerpgrondwet die het iedereen naar de zin wil maken, verwart het volk en verdeelt het land.

,,Weet U wat het probleem is?'', zegt de jonge advocaat Hussein Khalid. ,,Afrika en Kenia veranderen zo razendsnel dat we iedere tien jaar een nieuwe grondwet zouden moeten schrijven.'' Hij bladert driftig door de ontwerpgrondwet om alle controverses aan te wijzen.

De meeste Kenianen stellen zich minder ruimdenkend op dan Hussein Khalid. Voor hen is een grondwet in steen geschreven. Alles moet er in staan om ieders rechten te waarborgen. Iedere belangengroep dient hard te lobbyen om zijn gelijk te krijgen.

Kenianen stemmen op 21 november in een referendum over een nieuwe grondwet. Maandenlang werden er volksvergaderingen, workshops en andere openbare debatten gehouden en sinds kort voeren de voor- en tegenstanders continue campagnes. Ze bekogelen elkaar met modder en stenen. Ministers uit dezelfde regering maar van verschillende stam en religie bestrijden elkaar met grote passie. Zo hoog lopen de spanningen op dat een parlementslid die een bijeenkomst van het rivaliserende kamp kwam verstoren, zijn pistool trok.

Kenianen zijn sinds lang niet zo verdeeld geweest. ,,Dát is het dilemma'', benadrukt de advocaat Hussein Khalid, die de islamitische mensenrechtenorganisatie Muhuri leidt. Hij woont in Mombasa aan de Keniaanse kust waar de meeste moslims leven. Moslim maken naar schatting een kwart van de bevolking uit. ,,Alle Kenianen zijn gelovig maar Kenia is volgens de grondwet een seculier land'', zegt Khalid. ,,Velen leven volgens oude tribale tradities. Ook die gewoontes moeten een plaats in de grondwet krijgen. Daarnaast komt er snel een moderne generatie op die liberale waarden uit het Westen adopteert.''

Volgens de ontwerpgrondwet genieten man en vrouw gelijke rechten. Maar in de praktijk worden de onderlinge verhoudingen voor de meeste Kenianen niet bepaald door een grondwet maar door tradities. Nog steeds moeten mannen voor hun echtgenotes betalen met koeien of geld. De schrijvers van de ontwerpgrondwet probeerden iedereen tevreden te stellen. Toen de imams hun zin kregen en de islamitische rechtbanken voor familierecht in de constitutie werden verankerd, kregen de christenen en hindoes als compensatie hun eigen religieuze rechtbanken. ,,Wat zijn christelijke rechtbanken?'', vraagt priester Rafael Kanga van de katholieke kerk in Mombasa zich af. ,,Wij christenen hebben nooit om onze eigen rechtbanken gevraagd. Iedereen is verward geraakt door deze nieuwe grondwet.''

Aan de Oost-Afrikaanse kust wordt al honderden jaren islamitisch recht gesproken. Ook in de grondwet bij de onafhankelijkheid in 1964 werd de moslimrechtspraak verankerd. ,,De controverse begon pas toen er sprake was van een nieuwe grondwet'', zegt de invloedrijke islamitische prediker Ali Shee in Mombasa. ,,Ik begrijp niet waar christenen zich druk om maken. Evangelistische bewegingen voeren actie tegen ons, zij zaaien paniek.'' Priester Rafael Kanga vreest voor conflicten tussen de godsdiensten: ,,Van de kansel durven wij niet over de islamitische rechtbanken te preken, want dan komen de moslims onze kerken afbranden.''

Volgens de ontwerpgrondwet mogen de zogeheten islamitische kahdi-rechtbanken rechtspreken in familie- en erfzaken wanneer alle partijen moslim zijn, met de mogelijkheid tot hoger beroep bij de reguliere rechtbank. ,,Extremistische christenen beweren dat deze kahdi-rechtbanken de springplank vormen voor invoering van het islamitische strafrecht shari'a in heel het land'', lacht Ali Shee. ,,Maar moslims vormen een minderheid in Kenia. Wij zullen nooit de meerderheid onze vorm van leven opdringen.''

Sheik Dormuhamed, hoofd van de Raad van Imams in Mombasa, kan niet lachen om de gerezen controverse. ,,Het is een Amerikaans complot'', zegt hij met een ernstig gezicht. ,,Amerika heeft na 11 september evangelistische missionarissen in ons gebied geplant om moslims te ondermijnen. Ze zeggen dat wij handen gaan afhakken in de kahdi-rechtbanken.''

Volgens de regels van de kahdi-rechtspraak erft de echtgenote van een overleden man eenachtste, de zoon tweederde van wat overblijft en de dochter eenderde. Strookt dat in de koran beschreven recht wel met de gelijke status van man en vrouw in de ontwerpgrondwet? ,,Een moslim zou zo'n vraag nooit stellen'', antwoordt Dormuhamed geïrriteerd. ,,Geloof is moeilijk uit te leggen aan een ongelovige. Een man is in de islam bevoorrecht omdat hij een heilige plicht heeft te zorgen voor zijn moeder, zijn vrouw en zijn zusters.''

Het vuur schiet bij Dormuhamed in de ogen als het westen ter sprake komt. ,,Als wij moslims gaan meedoen met de moderne wereld van de mensenrechten dan lopen onze vrouwen straks allemaal naakt en gaan onze zonen met mannen trouwen. Onze grondwet is de koran en zo zal het blijven.'' Zijn opmerking legt opnieuw een misverstand over de ontwerpgrondwet bloot. `Liberale zaken' als homofilie en abortus blijven verboden.

De jonge advocaat Hussein Khalid beschouwt de kahdi-rechtbanken als een mensenrecht, het recht van een minderheid. ,,Het familierecht van de kahdi-rechtbanken is niet strijdig met moderne, universele mensenrechten voor vrouwen'', meent hij. ,,De seculiere Keniaanse grondwet is deels gebaseerd op kerkelijke leerstellingen. De huidige grondwet bijvoorbeeld erkent de tweede vrouw van een echtgenoot niet, want christenen staan geen polygamie toe. In de nieuwe grondwet worden kinderen buiten de huwelijke staat wel geaccepteerd. Dat is een concessie aan de moslims.''

Waaraan hij onmiddellijk toevoegt: ,,Maar over tien jaar zal een nieuwe generatie Kenianen daar weer heel anders over denken.''