Grondwet van Irak niet voor alle burgers

Morgen heeft in Irak het referendum over de nieuwe grondwet plaats. Het document is een optelsom van wensen van Koerden en shi'ieten. De sunnieten vrezen tussen wal en schip te vallen, en blijven tegen.

De grenzen zijn gesloten, er is een nachtelijk uitgaansverbod van tien uur 's avonds tot zes uur 's ochtends, de mensen hebben vier dagen vrijaf gekregen en alle verkeer tussen de verschillende provincies is stilgelegd: er moet weer worden gestemd in Irak.

Net als bij de verkiezingen van 30 januari voor de grondwetgevende Nationale Assemblee zijn drastische veiligheidsmaatregelen afgekondigd voor het referendum over de ontwerpgrondwet, dat morgen plaatsheeft. Om de maximaal 15,5 miljoen stemmers te beschermen, verkeren Amerikaanse en Iraakse troepen in de hoogste staat van paraatheid – net als de rebellen en terroristen die juist alles op alles zetten om de volksraadpleging zo bloedig mogelijk te laten verlopen.

Zoals sinds de omverwerping van het bewind van Saddam Hussein in april 2003 gebruikelijk is in de aanloop naar hoogtijdagen, is het geweld de afgelopen weken weer toegenomen, al viel dat dit keer eigenlijk nauwelijks nog op. Een zelfmoordaanslag met 30 doden is immers in Irak tegenwoordig haast aan de orde van de dag.

De Amerikaanse regering toont deze dagen haar eveneens gebruikelijke optimisme over de ontwikkelingen in Irak. President Bush sprak gisteren van ,,iets dat niet kan worden tegengehouden, en dat is de mars naar vrijheid'' van het Iraakse volk.

Maar juist bij dit referendum is de vraag gewettigd of dat wel waar is. Of liever: of dat het héle Iraakse volk geldt.

Want het document waarover morgen wordt gestemd vormt niet zozeer de basis van een sterke, democratische eenheidsstaat Irak. De ontwerpgrondwet is een ongemakkelijke optelsom van de particuliere eisen en wensen van de machtigste etnische en religieuze groepen. De winnaars van de Amerikaans-Britse oorlog van 2003, de Koerden en de shi'ieten, hebben zich in hun onderlinge onderhandelingen over de tekst ingespannen zoveel mogelijk voor de eigen gemeenschap binnen te halen. Het door hen beoogde resultaat is op termijn de facto dan wel de jure een min of meer seculiere staat Koerdistan en een islamitische republiek Shi'itistan (de Koerden staat het vrij de religieuze voorschriften van de grondwet die de shi'ieten hebben doorgedreven, niet toe te passen).

De onder Saddam bovenliggende groep, de sunnieten, bleef bij de verkiezingen van januari massaal thuis uit protest tegen hun marginalisering. Zij waren daarom nauwelijks vertegenwoordigd in de onderhandelingen en zien hun voorkeuren niet in de grondwet terug. Bang dat ze uiteindelijk verarmd achterblijven in een rompstaat Irak, als enigen zonder olie, weigerden ze daarom het document te onderschrijven.

Totaal in strijd met de voorgeschreven termijnen van de voorlopige grondwet van 2004 maar onder Amerikaanse druk hebben Koerden en shi'ieten de ontwerpgrondwet de afgelopen dagen nog een beetje geamendeerd om alsnog sunnitische steun te winnen. Die wijziging (,,een positieve stap'', aldus Washington) houdt in dat republiek Irak volgens artikel 1 niet alleen onafhankelijk, democratisch, federaal en parlementair zal zijn, maar ook verenigd. Bovendien zullen de sunnieten – of wie ook – na de verkiezing van een nieuw parlement in december mogen proberen de grondwet op hoofdpunten te wijzigen.

Het amendement heeft echter een hoog symbolisch karakter. Aangezien de Irakezen langs etnische en religieuze lijnen stemmen, kunnen de sunnieten als minderheid van zo'n 20 procent van de bevolking bij de volgende verkiezingen nooit voldoende steun in het parlement krijgen voor wijziging van de grondwet. De shi'itische meerderheid (60 procent) en de Koerden kunnen alles blokkeren dat hun niet zint.

De meeste sunnitische groepen zijn daarom bij hun afwijzing van het document gebleven. Als tweederden van de opgekomen kiezers in drie provincies nee zeggen, is de grondwet van de baan. In dat geval moet er een nieuwe Assemblee worden gekozen, en begint het hele grondwetgevende proces opnieuw, met waarschijnlijk een niet heel verschillende grondwet als resultaat.

De geweldplegers, die in overgrote meerderheid uit de sunnitische hoek komen, denken juist baat te hebben bij een ja tegen de grondwet, waarvoor een eenvoudige meerderheid voldoende is. In hun optiek stromen dan uit de verder verbitterde bevolkingsgroep verse hulptroepen bommengooiers toe.