Word Lee Harvey Oswald

Het documentairefestival IDFA heeft dit jaar een onderdeel over computergames. De speler is de moordenaar van Kennedy of een slachtoffer van 11 september.

De tijd dat computergames puur entertainment waren is voorbij. 'Serious gaming' is in ontwikkeling: computerspellen voor andere doeleinden zoals educatie, therapie en militaire training. Zowel het Amerikaanse ministerie van Defensie als de Palestijnse militante organisatie Hamas maakte trainingsgames.

De laatste jaren verschijnen ook steeds meer games voor politieke en activistische doeleinden. 'Documentair' worden deze spellen genoemd, omdat ze inzicht willen geven in historische of actuele situaties. Ze gaan verder dan de traditionele documentaire: door hun interactiviteit creëren ze een ervaring.

Het Internationale Documentaire Filmfestival Amsterdam (IDFA) presenteert eind november voor het eerst een onderdeel over documentaire-games. Joost Raessens, onderzoeker en auteur op het gebied van games aan de Universiteit Utrecht, gaat daar in debat met makers van dit soort spellen. Raessens: ,,Het gaat niet om games waarin de speler met een fictief volk een fictieve geschiedenis kan creëren, inclusief oorlogen en hongersnoden, zoals Civilization, maar om games die je belangrijke momenten uit de wereldgeschiedenis laten herbeleven.''

Een van de aanwezige makers op het IDFA is Brody Condon, producent van 9-11 Survivor. In dit computerspel uit 2003 is de speler een zakenman die opgesloten zit in de brandende Twin Towers op 11 september 2001. Raessens: ,,In één verhaallijn ben je als speler niet in staat te ontsnappen en resteert slechts de keus om te sterven in het brandende gebouw of om naar beneden te springen met een zekere dood tot gevolg. In andere scenario's kun je jezelf in veiligheid brengen, omdat je je op een lagere verdieping bevindt of omdat je beschikt over een gasmasker en wordt geholpen door de brandweer.''

Condon maakte het spel met een groep kunstenaars om de speler onder te dompelen in de angstaanjagende omgeving van de brandende torens. De game kan een realistischer beeld van gebeurtenissen geven dan een documentairefilm. Raessens: ,,De beelden van de vliegtuigen die zich in het WTC in New York boorden, veroorzaakten in eerste instantie bij de meeste mensen een heftige sensatie. Toch word je er bij herhaling ongevoelig voor. In de game ervaar je diezelfde situatie vanuit een nieuw perspectief. Je voelt opluchting als je wordt gered door de brandweer. Of in een ander gekozen scenario sta je doodsangsten uit als het vuur dichterbij komt en je moet springen.''

Volgens Raessens zijn het vooral kunstenaarscollectieven die deze nieuwe vorm van videogames maken. ,,Politiek geëngageerde kunstenaars produceren samen met techneuten een interactieve game om zo hun statement te maken.'' Een goed voorbeeld is het spel Escape from Woomera, dat de ervaring van een uitbrekende asielzoeker uit een Australisch kamp laat zien. Het toont een plek die anders ontoegankelijk zou zijn voor de meeste mensen.

Een ander spel dat Raessens op het IDFA ter sprake brengt is JFK Reloaded, waarin de speler in de huid kruipt van Lee Harvey Oswald. Hij krijgt de opdracht om John F. Kennedy met drie kogels te doden. Volgens de makers is de game niet gemaakt om te shockeren, maar voor educatie en documentatie. Raessens: ,,Je moet zorgen dat de drie schoten overeen komen met de officiële versie van de gebeurtenissen zoals opgesteld door de Warren Commissie die de moord op Kennedy onderzocht, de zogeheten `single bullet theory'. Eén schot van Oswald zou acht verwondingen hebben aangericht op de lichamen van Kennedy en gouverneur Connally van Texas.'' Veel spelers vinden dat door het spel te spelen deze theorie ter discussie wordt gesteld.

Games zijn enorm populair onder jongeren. Een computerspel zou een uitgelezen middel kunnen zijn om hen te bereiken en politieke ideeën over te brengen. De documentaire-games die kunstenaars maken bereiken echter nog geen groot publiek. Het is gemakkelijk om een spel te maken, maar de distributie is duur. De games worden aangeboden op internet, maar dat is vaak ook niet de oplossing. Raessens: ,,De makers van 9-11 Survivor moesten hun spel van het web halen. Het collectief ontving een rekening van 8.000 dollar vanwege het grote aantal bezoekers op de site.''

Het Amsterdamse bureau Mediamatic organiseert binnen het IDFA-onderdeel Para-docs – over de grenzen van de documentaire – een workshop voor documentairefilmmakers waarin zij elementen van computerspellen leren gebruiken. Het debat over games vindt plaats op 30 november. Een aantal games is op het IDFA ook te spelen.

IDFA: 24 november tot en met 4 december. Inl. www.idfa.nl, www.mediamatic.net.