Floresmens was heel geavanceerd

Deze week zijn nieuwe vondsten gepubliceerd van de Floresmens, de verdwergde mensachtige. Zou het werkelijk tòch een `Australopithecus' zijn? Fred Spoor denkt van niet. Gewoon `Homo'.

Het eiland Flores is het meest intrigerende eiland uit de menselijke evolutie. Stenen werktuigen van 800.000 jaar oud getuigen van een vroege aanwezigheid van Homo erectus maar hoe is hij daar ooit gekomen? Hoe laag de zee ook stond, Flores is altijd omgeven geweest door kilometers brede zeeën. Overvaren met een boot, of drijvend op een vlotje is de enige mogelijkheid. Dat was een uitzonderlijke prestatie voor een mensachtige. De eerste andere aanwijzingen voor vaartuigen zijn amper 60.000 jaar oud toen moeten boten gebruikt zijn bij de kolonisatie van Australië door Homo sapiens.

En dan de Floresmens, wiens verrassende bestaan deze week opnieuw bevestigd wordt door de publicatie in Nature van nieuwe vondsten. Een groot aantal botten van in totaal negen individuen, en allemaal even klein als de 15.000 jaar oude `hobbit' van een meter lang die vorig jaar jaar zoveel ophef veroorzaakte. Zo veel hobbits, dat kunnen niet allemaal misvormde mensen zijn, zoals sommigen blijven beweren.

Zo recent en zo anders, en zo klein: een herseninhoud van amper 400 cc, net als een chimpansee. En mysterie ten top: toch werden ook sporen van vuur en van stenen werktuigen gevonden: dit mensje kon heus wel wat. En nergens een spoor van moderne mensen op het eiland, in de tijd dat de Floresmens er jaagde op dwergolifanten en reuzenratten.

Er zijn een paar nieuwe feiten die uit de nieuwe Nature-publicatie naar voren komen. De vreemdste is misschien wel dat uit een bovenarmbot blijkt dat de arm van de Floresmens gedraaid aan de schouder zat. Paleontoloog Fred Spoor is hoogleraar evolutionaire anatomie aan het University College London en editor van het Journal of Human Evolution. ,,Die gedraaide arm is totaal onverwacht'', zegt hij telefonisch uit Londen. ,,Het betekent dat als de Floresmens zijn arm langs het lichaam laat hangen de handpalmen meer naar achteren zijn gericht zijn. Dat zie je alleen bij gibbons en sommige aapjes. Net alsof de Floresmenseen boomslingeraar was of vierbenig zou hebben gelopen! Maar hij liep rechtop, dat blijkt onmiskenbaar uit het bekken. De armen zijn ook relatief langer dan bij moderne mensen, meer zoals de veel oudere Australopithecus. Mensapen hebben nog langere armen, maar bij hen is vooral de onderarm veel langer.''

En verder gaan de Australische en Indonesische onderzoekers vrij ver in de speculaties dat de Floresmens toch wel veel trekken heeft van Australopithecus, de chimpanseeachtige voorloper van het geslacht Homo die leefde in Afrika van 4,5 tot 1,5 miljoen jaar geleden. ,,Dat is een oude gedachte van de vinders van het fossiel'', zegt Spoor, ,,maar in de publicaties wordt het telkens afgezwakt, ik denk onder druk van de reviewers. Ik zie er weinig in. Ja, er is een tand, de eerste premolar, die lijkt op die van Australopithecus. Maar bij vroege Homo erectus zie je hem ook. En wat eigenlijk het belangrijkste argument is: er is nooit enige aanwijzing gevonden dat Australopithecus Afrika heeft verlaten. Homo erectus is de eerste mensachtige die dat doet. Wat is dan de aannemelijkste hypothese? Hoe kan een Australopithicus op Flores zoveel Homo-kenmerken krijgen als de Floresmens heeft? Dat zou miraculeus zijn. Het enige dat wijst op Australopithecus zijn die kleine hersenen en de lichaamsproporties, maar die laatste worden snel door levenswijze beïnvloed. Daartegenover staan zeer veel Homo-kenmerken in de schedel.''

De verdwerging van Homo erectus op het eiland Flores een niet ongewoon verschijnsel voor zoogdieren maar uniek voor mensachtigen kan de zeer kleine hersenen van de Floresmens (380 cc) verklaren, maar vreemd blijft het wel. Spoor: `,,We hebben natuurlijk maar één schedel. Het zou me niet verbazen als volgende schedels iets grotere hersenen hebben, meer in de richting van de 600 cc die we ook zien bij vroege Homo erectus.''

Die kleine hersenen zijn vooral een probleem omdat in de context van de Flores-fossielen ook stenen werktuigen en sporen van vuur zijn gevonden. Hoe kan een mensachtige met de hersenomvang van een chimpansee zo geavanceerd zijn? ,,Dat is de grootste uitdaging'', zegt Spoor. ,,Pas na 12.000 jaar geleden zijn er sporen van moderne mensen op Flores gevonden. Maar ja, het zou toch kunnen dat ze er al eerder waren en dat die toch behoorlijk geavanceerde stenen werktuigen dus niet van de Floresmens waren. Maar bewijzen zijn er niet.''