Een opportuun sterfgeval in Syrië

De Syrische minister van Binnenlandse Zaken, Ghazi Kanaan, is gisteren dood gevonden. Officieel pleegde hij zelfmoord; onofficieel wordt moord vermoed.

Heeft de Syrische minister van Binnenlandse Zaken, generaal Ghazi Kanaan, zelfmoord gepleegd of is hij gezelfmoord? Het bericht dat Kanaan gisteren dood was aangetroffen in zijn kantoor leidde meteen tot drukke speculaties, zowel in Syrië als daarbuiten.

De autoriteiten meldden dat generaal Kanaan (63), van 1982 tot 2002 Syrië's sterke man in het buurland Libanon toen dat nog vast in Damascus' invloedssfeer lag, zich een kogel door de mond had geschoten. Een officiële reden was niet onmiddellijk voorhanden. Maar aanhangers van de zelfmoordtheorie suggereerden een verband met het internationale onderzoek naar de moord op de Libanese oud-premier Rafiq Hariri in februari van dit jaar. Volgende week worden de resultaten daarvan verwacht, en concreet een inbeschuldigingstelling van Syrië. Kanaan–de–eerlijke-legerofficier zou die schande niet hebben kunnen verdragen.

Politici en commentatoren die niet in deze theorie geloven, wezen er onder andere op dat een potentieel alternatief voor president Bashar al-Assad van het toneel is verdwenen op het moment dat in Washington wordt gediscussieerd over regime change in Damascus. In de Arabische wereld worden opportune sterfgevallen altijd met groot wantrouwen bekeken.

De zelfmoordtheorie wordt ogenschijnlijk ondersteund door Kanaans voorlaatste actie. Enkele uren voor zijn dood belde hij het Beiroetse radiostation Stem van Libanon om een bericht recht te zetten over zijn getuigenis tegenover de Duitse Hariri-onderzoeker Detlev Mehlis. Hij zou hebben gezegd dat Hariri als premier in 2000 hem en een collega allebei 10 miljoen dollar had gegeven om de kieswet naar zijn wensen aan te passen. Waarom zouden we de kip met de gouden eieren slachten? was de strekking van Kanaans gemelde commentaar. Maar dat had hij helemaal niet gezegd, zei hij tegen de Stem van Libanon, en zou men dat willen doorgeven aan andere nieuwsmedia? Hij besloot met de woorden: ,,Ik denk dat dit de laatste verklaring is die ik zou kunnen geven.''

Deze opmerking zou kunnen worden uitgelegd vanuit zijn wetenschap dat hij zelfmoord ging plegen – maar ook vanuit de diverse moordtheorieën. Tegenover de Arabische nieuwszender Al-Jazeera zei oppositiepoliticus Ali Sadr el-Din Beyanouni hieruit op te maken dat Kanaan wist dat hij in gevaar verkeerde. ,,Dit onderbouwt geruchten dat het op een akkoordje is gegooid waaronder het Syrische regime een paar kopstukken offert om zelf te overleven'', aldus Beyanouni, de in ballingschap levende leider van de verboden Moslimbroederschap. Assad zei gisteren in een vraaggesprek met CNN dat iedere Syriër die bij de moord op Hariri betrokken blijkt te zijn, een verrader is die streng zal worden gestraft. Volgens deze theorie zou Kanaan de rol van zondebok vertolken.

De concurrerende theorie dat Kanaan is vermoord om een in Washington aanvaardbare opvolger van Assad uit de weg te ruimen, stoelt op berichten dat de regering van president Bush nu actief zoekt naar zo'n alternatief. De VS hebben verscheidene grote bezwaren tegen Assads regime: met name zijn voortgaande invloed in Libanon, ook al heeft het zijn troepen dan uit het buurland teruggetrokken, en zijn steun voor rebellen en terroristen in Irak (en officieel ook zijn dictatoriale karakter). In Washington wordt in kringen van haviken verkondigd dat Assads bewind wankelt en dat nog maar een klein duwtje nodig is om het omver te werpen.

De Israëlische krant Ha'aretz meldde vorige week dat Amerikaanse regeringsfunctionarissen Israëlische ambtgenoten hadden gepolst over geschikte kandidaten die een stabiel regime in Damascus zouden kunnen leiden. Volgens dit bericht is Israël overigens niet enthousiast over regime change in Syrië: liever een zwakke Assad die voor druk gevoelig is dan de kans dat de sunnitische meerderheid in het buurland de overhand krijgt en misschien wel een fundamentalistisch regime aan de macht brengt. Een door Washington naar voren geschoven opvolger uit Assads (shi'itisch-)alawitische minderheid – tot gisteren eventueel Ghazi Kanaan – zou bovendien als bruidsschat de door Israël bezette Hoogvlakte van Golan mee moeten krijgen. Anders zou zijn positie bij voorbaat onmogelijk zijn. Terugtrekking uit de Golan is na de ontruiming van de Gazastrook ook niet iets waarop de regering van premier Sharon zich verheugt.

Moord of zelfmoord? In het Midden-Oosten is ieders perceptie doorgaans zijn onwrikbare waarheid.