`Er is geen discussie meer'

`Agent provocateur' architect Carel Weeber keert na vijftig jaar terug naar de Antillen. Hij bouwt er zijn eigen huis. ,,De Nederlander is een primaire behoefte ontnomen: om zelf te weten hoe hij wil wonen.''

De Nederlande architectuur raakt haar enige echte agent provocateur kwijt: Carel Weeber. Vijftig jaar nadat hij met de boot in Rotterdam aankwam, gaat hij deze week met de boot weer terug naar de Antillen. Vele jaren lang is Weeber (67) als architect, als hoogleraar aan de TU Delft – waar hij zelf ook studeerde – en als voorzitter van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) stokebrand en geweten tegelijk geweest van de laaglandse bouwkunst. Een complexe figuur, die enerzijds vurig betoogt dat de architectuur dichter bij het publiek moet staan, en anderzijds gebouwen heeft ontworpen die door datzelfde publiek als werden verfoeid, zoals de Peperklip in Rotterdam en de Zwarte Madonna in Den Haag. Als uitvinder van het Wilde Wonen – waarmee hij mensen meer invloed op hun eigen huis wil geven – fulmineerde Weeber tegen de tirannie van de staatsarchitectuur. Menigeen verwonderde zich over het feit dat iemand die zo goed de vinger op de zere plek van de architectuur kon leggen, zelf gebouwen ontwierp die veelal als monotoon en harteloos worden beschouwd.

Op een heuvel op Curaçao gaat Weeber zijn eigen huis bouwen, knalrood, ,,een terras met een dak erop'' zoals hij onlangs zei tijdens een `afscheidslezing' in het Nederlands Architectuurinstituut. De kunstenaar Peter Struycken, een vriend met wie Weeber ook vaak samenwerkte, bouwt er vlak in de buurt ook een huis.

Waarom gaat u weg uit Nederland?

,,Ik wilde altijd al terug. Uiteindelijk deed het weer me de das om. Als je minder werkt wil je meer naar buiten. Bovendien ga je als je ouder wordt verlangen naar een ongecompliceerdere samenleving. Ja, de Antillen zijn dat wel. Er zijn minder regeltjes, men leeft niet bij de agenda.''

Wat heeft u zien veranderen in de Nederlandse architectuur in de halve eeuw dat u hier woont?

,,Het was toen volstrekt dogmatisch. Het leek of er een godsdienstoorlog woedde tussen de traditionelen en de modernisten. Dat uitte zich met name in de strijd om de daken; puntdaken waren katholiek, platte daken protestants. Ik werd er zelf in mee gezogen, en omdat ik van nature dwars ben koos ik de kant van de `moderne', platte daken. Jawel, er is een duidelijk verband tussen architectuur en religie. Het modernisme is ontstaan als een diepe maatschappelijke overtuiging, een geloof zonder God.

,,Nu is er geen dogma meer, maar ook helemaal geen discussie, nul komma nul. Ik ben de enige die nog wat in de soep roert om die warm te houden. Niemand heeft het meer over de rol van de architect in de samenleving, over de relatie met het publiek en zijn wensen, over de marginalisering van de architect in het hele bouwproces. Het is toch veelzeggend dat er in de enquete naar de bouwfraude niet één architect verhoord is? Als de architectuur wordt losgekoppeld van ideologie valt het debat dood, want over esthetiek valt niet zo veel te debatteren.

,,Architecten zien geen enkele kans om in te spelen op wat het publiek wil. Kunnen ze niet, willen ze niet, vinden ze minderwaardig. De jonge generatie laat zich meedrijven op de golf van de welvaart en heeft zich overgegeven aan louter esthetische thema's. En de opleidingen negeren deze kloof totaal. Een instituut als de TU Delft moet niet meegaan in dat arty gedoe, ze moet architecten opleiden die als dienstverlener technische ontwerpen leveren. De Nederlandse architectuur is nu ouderwets, eigenwijs, elitair, arrogant en navelstaarderig.''

U probeerde het monopolie van de staat op de volkshuisvesting te doorbreken met een pleidooi voor het Wilde Wonen, waarbij mensen meer over hun eigen huis te zeggen krijgen. Er wordt veel over gepraat, maar in aantallen vallen de resultaten tegen.

,,Het Wilde Wonen staat in feite voor de privatisering van de woningproductie, het overslaan van de instituties. Natuurlijk staan die instituties niet gauw de macht af. Je ziet wel dat de woningcorporaties in een crisis verkeren: zij hebben hun verantwoordelijkheid ten opzichte van starters en jongeren verwaarloosd en nu worden ze in Brussel op het matje geroepen. Terecht. De Nederlander is een primaire behoefte ontnomen, om zelf te weten hoe hij wil wonen. Hij is door een eeuw volkshuisvesting door de staat zo ge-drilled dat hij niet beter weet, maar vroeg of laat zal hij in opstand komen.''

In het verlengde van het recht op zelfbeschikking heeft u voorgesteld om allochtonen hun eigen woningcorporaties te laten oprichten.

,,Zo doen ze dat in Engeland, en het werkt goed. Hebben wij in Nederland toch ook gedaan in de tijd van de verzuiling, met katholieke buurten en protestantse buurten? Maar Nederland was bang dat het van apartheid zou worden beschuldigd. Het spreidingsbeleid heeft de integratie in ieder geval niet bevorderd, zoals de bedoeling was.''

U gaat `wild' op Curacao wonen, in een huis dat u zelf heeft ontworpen en gaat bouwen. Waarom noemt u zich `ex-architect'?

,,Dat is een pesterij gericht tegen de Nederlandse regelzucht. Als architect moet je hier in het beroepsregister staan. Als je dat niet doet mag je wel het beroep uitoefenen, maar je mag je geen architect noemen. Belachelijk. Toen ik aftrad als voorzitter van de beroepsorganisatie BNA heb ik me uit het register laten schrijven. Daarop kreeg ik een brief, dat ik me op straffe van een boete geen architect meer mocht noemen. Dus ga ik maar voortaan door het leven als `ex'-architect.''