Staat tegen `straat' bij proces tegen Zuma

De ontslagen vice-president van Zuid-Afrika, Jacob Zuma, moest zich vandaag verantwoorden voor corruptie. Buiten het gerechtsgebouw was de vraag: wie heeft de macht: de staat of de `straat'?

Tussen het gekletter van de bierflessen die op de stoep van het gerechtsgebouw in Durban in duizend stukken spatten, klinken steeds weer de initialen van de verdachte. ,,J.Z.'', gromt de menigte, hangend aan het traliehek, duwend tegen de schilden van de oproerpolitie. J.Z., dat is Jacob Zuma, tot vier maanden geleden de vice-president van Zuid-Afrika, die vandaag in Durban voor de rechtbank moet verschijnen wegens twee aanklachten van corruptie.

J.Z. klinkt als Jezus, zoon van God. En zo zien zijn duizenden aanhangers voor de rechtbank hem ook, ,,als de onschuld en als een echte leider'', zoals Grace Lungi zegt, die de nacht aan de poorten van de rechtbank heeft doorgebracht. Achter haar rug stort de menigte zich op een T-shirt met de afbeelding van het officiële staatshoofd van Zuid-Afrika, Thabo Mbeki. Als het shirt geen vlam wil vatten, wordt er net zo lang getrokken tot het gezicht van de president is verscheurd.

,,Zuma for president'', klinkt het dan. De verschijning van Jacob Zuma voor de rechtbank in Durban, hoofdstad van zijn thuisprovincie KwaZulu Natal, is een formaliteit voor de juristen in de rechtszaal. Daar wordt vandaag gevochten over de precieze inhoud van de aanklachten en de tijd die het openbaar ministerie nog nodig heeft om de zaak tegen Zuma rond te krijgen. Maar voor Zuma's aanhangers is dit geen plichtpleging. Dat Zuma hier vandaag moet verschijnen is voor hen sowieso een schande. ,,Weg met deze schertsrechtbank'', schreeuwen de spandoeken.

Het is allemaal de schuld van president Mbeki, die zijn tweede man in juni ontsloeg nadat een rechtbank oordeelde dat de relatie tussen de vice-president en zijn financieel adviseur ,,algemeen corrupt was''. Die financieel adviseur is al veroordeeld tot 15 jaar celstraf omdat hij Zuma steekpenningen van een Frans wapenbedrijf had toegeschoven. Met het ontslag van Zuma dacht Mbeki het imago van zijn land te redden. Een voorbeeld voor de rest van Afrika. Een land waar politieke leiders wél tot de orde worden geroepen als ze met de hand in de pot hebben gezeten.

Maar zo ziet een groot deel van zijn ANC-partij het niet. Sinds zijn ontslag is Jacob Zuma uitgegroeid tot het boegbeeld van de `straat', van de vakbonden en de jeugdliga van het ANC, die de kille staatsman Mbeki verantwoordelijk houden voor alles wat niet deugt: aids, armoe en werkeloosheid. De `straat' eist compassie met Zuma, omdat hij – niet Mbeki – 15 jaar in de gevangenis van het apartheidsregime doorbracht. Eind augustus eiste de vakbondskoepel COSATU nog dat Mbeki zijn ontslagen vice-president in zijn ambt zou herstellen en de rechtszaak tegen hem ongedaan zou maken. Zelfs als dat de internationaal zo geprezen grondwet van Zuid-Afrika zou schenden.

De rechtszaak tegen Zuma gaat zelfs voor aanvang al niet meer over Zuma, maar over wie in Zuid-Afrika eigenlijk de macht heeft. De `straat' of de staat? De vakbonden beloven Zuid-Afrika `onbestuurbaar' te maken tijdens de rechtszaak. Onderwijzers hebben beloofd vandaag te staken in heel het land, uit sympathie voor Zuma en uit weerzin tegen Mbeki.

,,Het is een trieste dag, zegt Bright Njapha, als de politie een charge maakt richting de demonstranten. ,,Met zijn allen hebben we gevochten tegen de apartheid, tegen de onderdrukking. En zie ons nu eens: we vechten tegen elkaar, in plaats van tegen de grote problemen waar ons land mee kampt. ANC'ers tegen ANC'ers, dat hoort toch niet?''

Vandaag wordt hier in Durban een begin gemaakt met het einde van het ANC, zoals Zuid-Afrika de regeringspartij in 1994 leerde kennen. Allegaartje van iedereen die zei tegen apartheid te vechten. Moreel kompas voor Afrika en daar buiten.

Zoals de hoofdredacteur van de Sunday Times, Mondli Makhanya, het onlangs schreef: ,,Als dit gevecht achter de rug is, is het gedaan met de vaak misselijkmakende kruiperij en soms valse solidariteit die het ANC zo lang heeft gekarakteriseerd. [Het ANC] zal een totaal ander dier zijn dan de partij die nu regeert.''

De scheuren zijn overal zichtbaar. Hier op straat. Maar ook in het justitiesysteem. Het is niet voor niets dat juist deze week een commissie de aanbeveling deed dat Zuid-Afrika's elitaire politie-eenheid, de Schorpioenen, moet worden opgeheven. De Schorpioenen werd in 1999 in het leven geroepen om Zuid-Afrika te schonen van corruptie. Ze spaarden geen grote namen. Winnie Mandela, ANC-fractievoorzitter Tony Yengeni, en nu ook Jacob Zuma.

De strijd tussen de twee kampen zal doorgaan tot het einde van de rechtszaak tegen Zuma, naar verwachting eind volgend jaar. Dat is vlak voor het vijfjaarlijkse congres van het ANC, waar de opvolger van Mbeki, president tot 2009, zal worden aangewezen.

Als de rechtbank Zuma vrijspreekt, zo zeggen analisten, zal hij grote kans maken om Mbeki op te volgen. Als hij schuldig wordt bevonden blijft de dwingende vraag: wie wordt dan wel president?