Merkel geeft Duitsland een nieuwe stem

Angela Merkel zal de Duitse buitenlandse politiek bevrijden van `gijzelnemer' Frankrijk en met de Britse premier Blair werk maken van de Europese noodzaak tot economische en sociale hervormingen, betoogt John Vinocur.

Angela Merkel wordt kanselier van Duitsland met de mistige gedeelde macht van een grote coalitie, maar wel met een uitzonderlijk precedent in handen dat haar zeer waarschijnlijk in staat zal stellen een deel van haar hervormingsprogramma uit te voeren. Ze krijgt vrijwel de gehele zeggenschap over de buitenlandse politiek die onder Gerhard Schröder gangbaar is geworden. Sinds Willy Brandt in de jaren '70 is de hoofdrol van de kanselier in de Duitse internationale betrekkingen voortdurend versterkt, en onder Schröder is deze bijna presidentieel geworden.

Nu de kans op economische hervormingscompromissen tussen de christen-democraten en sociaal-democraten beperkt is, zal Merkel het duidelijkst haar gezag kunnen vestigen door internationaal als enige gezicht en stem van Duitsland op te treden.

Het belang hiervan wordt des te groter met het oog op de reële mogelijkheid dat een coalitieregering, met posten als het ministerie van Arbeid voor de sociaal-democraten, niet in staat zal zijn tot ingrijpende hervorming van een stelsel dat banen beschermt en bedrijven weerhoudt om nieuwe mensen in dienst te nemen, waardoor de Duitse werkloosheid in de dubbele cijfers blijft lopen. Zelfs Merkel zei tijdens de campagne dat wijzigingen in de arbeidswetgeving niet ten koste zouden gaan van mensen die op dit moment een volledige baan hebben.

Maar de buitenlandse politiek is iets anders. De kanselier belt met presidenten en premiers. Met één toespraak, of zelfs met één woord, heeft ze vrijwel de volledige greep op de publieke opinie inzake Duitsland over de grenzen.

En binnenslands kunnen de uitspraken van een minister van Buitenlandse Zaken van een andere partij, vooral van een sociaaldemocraat met een mogelijk conflicterende kijk op de wereld, door een kanselier worden weggewuifd als stof voor toekomstige discussie.

Op een aantal terreinen, zoals de betrekkingen met de Verenigde Staten, de Europese Unie, Frankrijk, Rusland en China zal Merkel met de unieke macht van de kanselier haar stempel op de Duitse betrekkingen kunnen drukken. Het is niet overdreven om te zeggen dat zij de wereld anders ziet dan Schröder. Daarover heeft ze in haar hele campagne ook geen misverstand laten bestaan.

Een voorbeeld: Merkels antwoord op de vraag of Schröder de publieke opinie manipuleerde. ,,Overduidelijk'', zei ze dit jaar, ,,heeft hij ingespeeld op een latent en zeer aanwezige anti-Amerikanisme.'' Een andere vraag, in een debat met Schröder, ging over de Amerikaanse reactie op de orkaan Katrina. Merkel had meteen haar antwoord klaar: ze was daar om te praten over de Duitse problemen, zoals het miljoen kinderen dat in armoede leefde.

Merkel is een vrouw die zich zo op haar gemak voelde met de wijsheid van de tekstschrijvers van Ronald Reagan dat ze hem parafraseerde in haar slotwoord bij het tv-debat. En dat ze in een vraaggesprek met een Duitse schrijver vasthield aan het standpunt om geen troepen naar Irak te sturen en zei dat ,,de Amerikanen allerlei mogelijkheden hebben. Hoe onvoorspelbaarder bepaalde delen van Europa zich gedragen, hoe meer andere mogelijkheden aanvaardbaar zullen zijn''.

Vóór de verkiezingen schetste Wolfgang Schäuble, die in haar campagneteam over de buitenlandse politiek ging, een aantal standpunten die Merkel naar verwachting zou gaan innemen. Behoudens meningsverschillen over de Turkse toetreding tot de EU, op welk terrein Merkel tot een bevoorrecht partnerschap in plaats van een lidmaatschap heeft opgeroepen, lijkt Merkel geen opvattingen te hebben die zo omstreden zijn dat ze die in een grote coalitie zou moeten neutraliseren of bevriezen.

Schäubles versie van de belangrijkste doelstellingen en denkbeelden van de nieuwe kanselier:

1. Merkel wil hechte betrekkingen met Frankrijk. Maar niet op een manier dat andere Europeanen vinden dat ze over het hoofd worden gezien. Ze is van mening dat Duitsland en Frankrijk in de jaren onder Schröder geprobeerd hebben Europa te overheersen, maar het in werkelijkheid hebben verdeeld. De Europese Unie is geen alternatief voor het Atlantisch bondgenootschap.

2. Merkel beschouwt Rusland als een belangrijke partner. Maar de belangrijkste partner van Duitsland is Amerika. Ze maakt een onderscheid tussen die landen (anders dan Schröder) in de aard van de betrekkingen die Berlijn ermee onderhoudt. Het Atlantisch bondgenootschap is een kwestie van het hart.

3. Een hernieuwing van de as Berlijn-Parijs-Moskou is ondenkbaar. De verontrustend vriendschappelijke en exclusieve band tussen Schröder en Vladimir Poetin heeft de Polen en anderen ten oosten van Duitsland onnodig schrik aangejaagd.

4. De poging van Schröder om samen met Frankrijk het Europese wapenembargo tegen China op te heffen, heeft de belangen van veel Duitse bondgenoten geschaad. Het wapenvraagstuk hoort een beslissing te zijn van het Atlantisch bondgenootschap. Het standpunt daarvan gaat boven dat van de EU.

5. Een Duitse zetel in de VN-Veiligheidsraad is `aannemelijk', maar opgeblazen zoals Schröder daarnaar streefde.

6. De gedachte van een `harde kern' van enkele EU-landen die in een hoger tempo te werk gaan is niet aan de orde.

Hoewel Schäuble er niets over zei, is het evenmin een geheim dat Merkel best samen met Tony Blair op zoek zou willen gaan naar een nieuwe impuls om écht werk te maken van de Europese noodzaak tot economische en sociale hervormingen.

,,Als je de agenda van de buitenlandse politiek bekijkt, valt op dat er een heel andere toon wordt aangeslagen, maar dat er eigenlijk toch ook weer niets is wat voor een SPD-minister van Buitenlandse Zaken onverteerbaar zou zijn'', aldus Horst Teltschik, oud-veiligheidsadviseur van Helmut Kohl en een van de christen-democraten met wie Merkel de buitenlandse politiek bespreekt.

Feit is a) dat er heel wat SPDleden zijn die vinden dat de Duitse buitenlandse politiek de gijzelaar is geworden van de Franse ideeën over een wereld die verdeeld is in veelpolige groeperingen, waarbij Europa tegenover de Verenigde Staten staat; en b) dat een afvaardiging van de Duitse Sociaal-Democratische Partij in het Europees Parlement tegen de wens van Schröder heeft gestemd om het wapenembargo tegen China op te heffen, wegens de legitieme Amerikaanse zorgen waarmee rekening diende te worden gehouden.

Wat Merkel beoogt is een herschikking van de Duitse buitenlandse politiek op een terrein dat is geëffend door Schröder, maar dat bekend en representatief is uit de jaren van het Duitse naoorlogse succes. Daarom zal ze hier waarschijnlijk, in de mist van de grote coalitie, het snelst en het best politiek kunnen scoren.

John Vinocur is commentator van de International Herald Tribune. ©NYT