Ik moet niet iezegrimmig zijn, zegt Merkel

Angela Merkel, komend bondskanselier van Duitsland, wacht de moeilijke taak om twee tegengestelde partijen bijeen te brengen.

Ze lachte wel, gistermiddag, de hoogstwaarschijnlijk nieuwe kanselier van Duitsland. Maar ze bleef behoedzaam.

Het was de tot nu toe belangrijkste dag uit de politieke carrière van Angela Merkel (51). Als de komende maand een coalitie van christen-democraten en sociaal-democraten totstandkomt, wordt ze kanselier. De eerste vrouwelijke kanselier. De eerste kanselier uit de voormalige DDR. De jongste bondskanselier ooit.

Eindelijk aan de top. Na zestien jaar strijd om de macht. Na een moordende verkiezingscampagne met een teleurstellende uitslag. Na drie weken bikkelen in het gevecht met de sluwe vos van de tegenpartij. Als Angela Merkel gisteren van binnen jubelde, wist ze het op haar eerste persconferentie als bijna-kanselier goed te verbergen. Totdat een journalist naar haar gevoelsleven informeerde.

Hoe gaat het met U?

,,Met mij gaat het goed!'' Even straalde ze, om snel over te gaan tot de orde van de dag. ,,Ik geloof dat er veel werk op ons wacht.'' Haar gemoedstoestand was er een van ,,levendige aandacht'', zei ze. Ze verheugde zich op haar nieuwe taak. ,,Het zou erg zijn als ik nu iezegrimmig (griesgrämig) zou zijn.''

Merkel heeft genoeg redenen om behoedzaam te zijn. De onderhandelingen met de SPD zijn pas halverwege. Bovendien moet ze een brug bouwen tussen twee werelden die niet goed samengaan.

CDU/CSU en SPD vormen van oudsher twee tegengestelde polen in de Duitse politiek. Twee kampen, gewend om elkaar te bestrijden. Bedreven in pootje lichten, zwartmaken en dwarsbomen. Onervaren in het zoeken naar het compromis. De partijen hebben pas één keer samen een kabinet gevormd, in de jaren zestig, onder kanselier Kiesinger. Straks moeten in de Bondsdag 448 afgevaardigden samenwerken ,,die dat in het verleden niet altijd met vreugde hebben gedaan'', zei Merkel. Een bewust understatement.

Ook ná de verkiezingen hebben sociaal-democraten luidkeels over Merkel verkondigd: ,,ze kan het niet''. Toonaangevende leden van zowel de linker- als de rechtervleugel in de SPD hielden tot dit weekeinde staande dat ze Merkel niet tot kanselier zullen kiezen. ,,Zij nooit!'' SPD-voorzitter en toponderhandelaar Franz Müntefering kon zelfs gisteravond op tv maar geen positieve woorden voor ,,Frau Merkel'' vinden. Hij moest ,,nog een beetje aan het idee wennen''. Waarom is Merkel een goede kandidaat voor het kanselierschap? ,,Ze is voorzitter van de CDU, dat moet die partij uitleggen.''

De oorlogsretoriek zal vermoedelijk wegebben. Maar het is geen geheim: de grote coalitie is een gedwongen huwelijk. Merkel moet dat verbond nu verkopen als ,,een coalitie van nieuwe mogelijkheden''. Daarbij mag ze de eigen achterban niet teleurstellen en een uiterst achterdochtige coalitiepartner niet kopschuw maken. In zo'n situatie is Noord-Duitse ingetogenheid een voordeel.

De christen-democraten hebben een hoge prijs betaald voor de macht. Aan de grote ovale vergadertafel in de kanselarij zullen straks zestien mensen zitten. Acht christen-democraten, de kanselier en de chef van de kanselarij meegeteld. En acht sociaal-democraten, met zware portefeuilles als Financiën en Buitenlandse Zaken, Gezondheidszorg en Werkgelegenheid. De christen-democraten leveren de kanselier voor een door SPD-ministers gedomineerd kabinet. Formeel telt de stem van de kanselier in een Duits kabinet extra zwaar, maar in een kabinet van twee gelijkwaardige partijen is dat formele voordeel vermoedelijk niet veel waard.

De kanselier heeft de zogeheten Richtlinienkompetenz, maar de SPD heeft er nu al op gewezen dat Merkel met een beroep op die competentie om de grote lijnen uit te zetten de samenwerking in gevaar brengt. De SPD zaagt al aan de poten van een stoel, waarop Merkel nog niet eens heeft plaatsgenomen.

De machtsverdeling in een kabinet-Merkel maakt regeren niet eenvoudig, maar ze is wel een exacte afspiegeling van de verkiezingsuitslag. Beide fracties zijn in de nieuwe Bondsdag vrijwel even groot, de christen-democraten hebben het minieme overwicht van vier zetels (226 versus 222) omgezet in het kanselierschap.

Of een regering-Merkel daadwerkelijk kan regeren is mede afhankelijk van het nog te schrijven regeerakkoord en van de bezetting van de ministersposten. Officieel is vooralsnog alleen dat Edmund Stoiber, voorzitter van de kleine CSU uit Beieren, minister voor Werkgelegenheid wordt. De CSU krijgt in totaal twee ministers, waardoor Merkels CDU maar vier vakministers mag leveren. Dat was voor velen in de CDU gisterochtend even slikken.

Gezien het aantal ministeries dat de SPD heeft gekregen had vooral Müntefering redenen tot vreugde. Maar ook hij hield zich in. De SPD heeft het moeilijk met het inleveren van macht, moeilijk met het afscheid van kanselier Gerhard Schröder.

De nog-kanselier heeft zijn partij een grote dienst bewezen door na de verkiezingen op hoge poten de kanselarij te claimen – ook al hadden de christen-democraten de verkiezingen gewonnen. Door zich vast te bijten in het pluche drukte Schröder de christen-democraten in de verdediging en dreef hij de prijs voor SPD-deelname aan een grote coalitie op. Het nadeel van die aanpak was dat veel sociaal-democraten stilletjes bleven hopen dat ze Schröder en de kanselarij konden behouden.

De vier hoogste gezagsdragers in de Duitse staat komen binnenkort uit conservatieve kring. De bondspresident, de voorzitter van het Constitutionele Hof, de kanselier én de voorzitter van de Bondsdag. De huidige voorzitter van het parlement, Wolfgang Thierse (SPD), moet plaatsmaken voor Norbert Lammert (CDU) omdat de grootste fractie de voorzitter levert.

Over het beleid is nog niet uitvoerig gesproken, zei Merkel gisteren. Maar de weinige afspraken die er liggen, maken duidelijk dat Merkel niet de harde hervormingskoers zal kunnen varen die ze eigenlijk voor ogen had. Veel economen betreuren dat. Maar ook hier geldt dat Duitsland krijgt waar de Duitse kiezer om heeft gevraagd: méér modernisering dan roodgroen kon bieden, maar minder afzien dan een centrumrechts kabinet in het voorzuitzicht stelde. In het beste geval krijgt Duitsland een efficiënte poetsploeg die de verzorgingsstaat een beetje aan kant maakt.

HOOFDARTIKEL pagina 7

DEBAT pagina 7