Brute alleenheerser én Vader des Vaderlands

Milton Obote, de eerste premier en eerste president van Oeganda, is gisteren op 80-jarige leeftijd in een Zuid-Afrikaans ziekenhuis overleden. De laatste twintig jaar van zijn leven heeft hij in ballingschap geleefd, eerst in Kenia, daarna in Zambia. Sommige van zijn landgenoten herdenken hem als `Vader des Vaderlands' die Oeganda in 1962 naar de onafhankelijkheid heeft geleid. Anderen herinneren hem als brute alleenheerser wiens schrikbewind zeker een half miljoen levens heeft gekost.

Apollo Milton Obote werd in 1924 geboren als zoon van het dorpshoofd in Akokoro in het gebied van de Langi's in het noorden van het land. In 1960 werd hij president van de Uganda People's Congress (UPC), de partij die hij in datzelfde jaar had opgericht. Een coalitie van de UPC en de partij van koning Mutesa II van Boeganda kwam in 1962 aan het bewind en Obote werd premier.

In de jaren daarna kwam het tot een machtsstrijd tussen de premier en het ceremoniële staatshoofd koning Mutesa, die in 1966 eindigde met de vlucht van de vorst naar het Verenigd Koninkrijk. Obote hief de vier traditionele koninkrijken van Oeganda op, promoveerde zichzelf tot president en introduceerde een socialistisch staatssysteem, in navolging van de Tanzaniaanse president Julius Nyerere. De economie raakte in het slop en zijn populariteit daalde tot een dieptepunt. Om aan de macht te blijven liet hij tegenstanders oppakken en zonder vorm van proces terechtstellen.

In 1971 kwam hij voor de eerste keer ten val toen hij deelnam aan een bijeenkomst van het Gemenebest in Singapore. Zijn legercommandant en vertrouweling Idi Amin pleegde een coup. Tijdens het bloedige bewind van Amin vond Obote een toevlucht bij zijn vriend Nyerere die hem in 1979 hielp om Amin te verdrijven.

In 1980 kwam Milton Obote door omstreden verkiezingen opnieuw aan het bewind. Hetzelfde jaar begon de tegenwoordige president van Oeganda, Yoweri Museveni, met een burgeroorlog tegen Obote. Honderdduizenden burgers stierven doordat Obote opdracht gaf tot een gedwongen ontvolking van het platteland om de rebellen te isoleren. Tegenstanders werden gemarteld. In 1985 kwam Obote voor de tweede keer ten val, toen het leger hem liet vallen. Sindsdien leefde hij als balling.

Obote heeft verschillende keren gepolst of hij zou kunnen terugkeren naar zijn vaderland. Zijn opvolger Museveni zei in 1999 dat hij Obote nooit zou uitnodigen om terug te keren, omdat alleen zijn aanwezigheid al een negatieve invloed zou hebben om de economie. Hij zei ook dat hij Obote niet zou beletten om terug te komen, maar dat hij ook niet zou dwarsliggen als Obote voor misdaden tegen de menselijkheid zou worden aangeklaagd.

Die gok heeft Obote nooit gewaagd. Wel bleef hij al die tijd partijvoorzitter van de UPC. Deze maand zou hij met pensioen gaan.