Grensconflict Bakassi na drie jaar nog niet opgelost

Het Internationaal Gerechtshof wees het olierijke schiereiland Bakassi vandaag drie jaar geleden toe aan Kameroen. Buurland Nigeria heeft Bakassi echter nog steeds niet verlaten. Over preventieve diplomatie in een explosieve regio.

De uitspraak van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag op 10 oktober 2002 had een eind moeten maken aan een grensconflict tussen Kameroen en Nigeria dat al sinds de jaren zestig speelt. In het begin van de jaren negentig kwam het herhaaldelijk tot een gewapende confrontatie. In 1994 werden 34 soldaten gedood.

Bakassi hoort bij Kameroen, besliste het Gerechtshof op grond van een verdrag tussen de koloniale mogendheden Groot-Brittannië en Duitsland uit 1913. Nigeria moest zich onmiddellijk en onvoorwaardelijk terugtrekken. Het Gerechtshof bepaalde ook het verdere verloop van de grens tussen Nigeria en Kameroen.

Kameroen kraaide over ,,de overwinning van het internationaal recht''. Nigeria treurde, maar zei zich neer te leggen bij het besluit. De uitspraak hoefde alleen nog maar uitgevoerd te worden. Een maand na de uitspraak stelden de twee landen voor dat doel een gezamenlijke grenscommissie in. Dat gebeurde in Gèneve op initiatief van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan. De Nederlandse politiek adviseur Christa Meindersma spreekt van ,,een uniek project binnen de VN, een voorbeeld van preventieve diplomatie in een potentiële conflictsituatie''.

Meindersma is de op een na hoogste functionaris van die grenscommissie, na de speciale VN-gezant voor West-Afrika, de Mauretaanse oud-ambassadeur in Nederland, Ahmedou Ould-Abdallah. Zij vertelt dat de uitvoering van het grensbesluit aanvankelijk heel voorspoedig verliep. In 2003 en 2004 werden in totaal 36 dorpen overgedragen, 34 van Nigeria aan Kameroen, twee van Kameroen aan Nigeria. De meeste van die dorpen liggen in het gebied van het Tsjaad-meer, in het uiterste noorden van het grensgebied tussen beide landen. Bakassi ligt in het uiterste zuiden, waar de grens tussen Nigeria en Kameroen de Atlantische Oceaan bereikt.

Maar bij de overdracht van Bakassi, de steen des aanstoots, liep het vorig jaar mis. De afgesproken terugtrekking van de Nigerianen ging vorig jaar september niet door, nadat het vertrek al twee keer eerder was verschoven. Nigeria zei wel dat het de uitspraak van het Gerechtshof respecteerde, maar bleef intussen in Bakassi en probeerde steeds weer de onderhandelingen over de grens te heropenen. De betrekkingen tussen Kameroen en Nigeria bereikten een dieptepunt.

Van oktober vorig jaar tot eind juli van dit jaar is de grenscommissie niet meer bij elkaar geweest. Belangrijk was volgens Meindersma dat intussen het werk wel doorging in een subcommissie die zich met de vaststelling en afbakening van de circa 1.800 km lange landsgrens bezighoudt. Daardoor kwam het niet tot een complete breuk tussen de twee landen. Al is het wederzijds wantrouwen erg groot, zegt Meindersma.

Kameroen heeft zich bij de VN beklaagd omdat Bakassi nog steeds in Nigeriaanse handen is. Maar het is onrealistisch te verwachten dat de VN Nigeria er wel uitgooien, zegt Meindersma. De VN hebben geen troepen in het grensgebied. Ze hebben geen mandaat van de Veiligheidsraad. ,,Ze moeten het hebben van diplomatieke middelen. Dat is hun kracht en mogelijk hun zwakte.''

De impasse werd voorlopig doorbroken doordat Kofi Annan in mei de Nigeriaanse president Olusegun Obasanjo en de Kameroenese president Paul Biya in Genève samenbracht. Meindersma was erbij. Maar toen Annan drie uur lang achter gesloten deuren met de regeringsleiders sprak, zonder notulist, zonder adviseurs, moest ook zij buiten wachten. Uiteindelijk kwamen de presidenten overeen dat de grenscommissie toch maar weer bijeen moest komen. Een werkgroep presenteert nog deze maand een nieuw plan voor terugtrekking van Nigeria.

Bakassi is een soort Biesbosch in de tropen, een moerasgebied met een oppervlakte van zo'n duizend vierkante kilometer. Het is een belangrijk visserijgebied en het aantal bewoners varieert sterk met het visseizoen: tussen de 25.000 en 250.000. Verreweg de meesten zijn Nigeriaan. Plaatselijke leiders zijn fel gekant tegen de overdracht van het schiereiland aan Kameroen. Ze zeggen dat ze ,,nog liever sterven''.

Het verzet van de plaatselijke bevolking is één reden waarom Nigeria geen haast met terugtrekking maakt. Ook economische belangen spelen een rol. Voor de kust van Bakassi is in diep water waarschijnlijk olie te vinden. Verder heeft de overdracht groot verzet opgeroepen in het parlement. Die nationalistisch-politieke bezwaren wegen waarschijnlijk het zwaarst.

De impopulaire beslissing om uit Bakassi te vertrekken moet uiteindelijk door president Obasanjo worden genomen. Waarnemers denken dat daar weinig kans op is in de aanloop naar de Nigeriaanse verkiezingen van 2007. Maar Christa Meindersma wanhoopt niet. De grenscommissie heeft in juli beslist dat het vaststellen van de maritieme grens niet op de ontruiming van Bakassi hoeft te wachten. Straks zijn de lands- en de zeegrenzen bepaald en is op grond daarvan in een enkele oogopslag te zien dat Bakassi Kameroenees grondgebied is. Hoewel de werkelijkheid daar misschien nog jaren bij achter blijft.