`Verwar bijbelverhalen niet met historie'

Een reisgids met aandacht voor literatuur, eten, geschiedenis en de recente politiek. Schrijfster Mariam Shahin en fotograaf George Azar maakten samen `Palestine. A Guide'.

Schrijven over `Palestina' is als het betreden van een oud oorlogsgebied met achtergelaten mijnen en niet-geëxplodeerde granaten. De eerste reacties die de Palestijns-Amerikaanse schrijfster Mariam Shahin en New York Times-fotograaf George Azar kregen op hun boek Palestine. A Guide, een omvangrijk en gedetailleerd cultureel, historisch, politiek en uiteraard ook culinair vademecum van het oude en hedendaagse Palestina, kwamen van een hooggeplaatste functionaris van de Palestijnse Autoriteit.

,,`Waarom schrijf je dat de Filistijnen en de Hebreeërs ongeveer gelijktijdig in 1250 voor de geboorte van de christelijke heilige Jezus in Kanaän aankwamen', vroeg hij. De Filistijnen waren er toch veel eerder, zei hij, omdat dat politiek blijkbaar beter uitkomt'', zegt Shahin, en voegt daar aan toe: ,,Schrijven over Palestina is strijden tegen revisionisten.''

,,Ik ben uiterst voorzichtig en omzichtig te werk gegaan en dat is moeilijker dan je denkt in een deel van de wereld waar geschiedschrijving is gebaseerd op bijbelse verhalen en niet op harde historische en archeologische feiten. Ik wilde beslist geen eenzijdig boek schrijven'', vertelt Mariam Shahin, in 1962 geboren in Berlijn waar haar Palestijnse ouders studeerden. Na een loopbaan als producente van ABC's Nightline, Good Morning America en World News Tonight vanuit Londen, Beiroet, Amman en nu Ramallah, schrijft zij voor Amerikaanse en Duitse media over het Midden-Oosten. ,,En ik geef toe dat er ook een persoonlijk motief meespeelde. Ik wil niet het risico lopen dat ik om wat voor reden ook van de Israëliërs een inreisverbod zou krijgen.''

Palestina. A Guide is onlangs verschenen in Noord-Amerika en Groot-Brittannië en ligt in alle boekwinkels van Jeruzalem en de Palestijnse gebieden. Vertalingen in het Arabisch, Russisch, Spaans, Frans, Duits en Hebreeuws volgen nog dit jaar. En na de komende Frankfurter Buchmesse zal er ook een Nederlandse vertaling komen. ,,Als journalist weet je dat er voor dit stukje van het Midden-Oosten, de bakermat van drie godsdiensten, enorme belangstelling is. Maar toch ben ik verrast door de behoefte aan informatie over de cultuur en de geschiedenis, vooral in Rusland en de Arabische wereld. De nieuwsgierigheid naar hoe het er in het echt is, hoe de wereld achter het nieuws in elkaar zit, is groot. Ik heb nooit geweten dat de meeste pelgrims uit Rusland komen.''

Het op zichzelf niet zo bijzondere plan een gids te schrijven ontstond nadat Shahin in 1998 terugkeerde van een jaar lang verblijf in Boston waar zij op Harvard University haar masters Public Policy haalde, aan de Kennedy School of Government. ,,Ik nam een opdracht van de VN aan om mee te werken aan het Betlehem 2000-project ter bevordering van het toerisme. Ik ontdekte dat er sinds de Baedekers van 1918 en 1922 niet meer op grondige wijze over Palestina was geschreven. Sindsdien zijn er duizenden gewone reisgidsen verschenen, maar die zijn allemaal hetzelfde, want zij schrijven elkaar over of verwarren bijbelse verhalen met historische feiten. En als je als reiziger echt iets wil weten over de literatuur, de dichtkunst en de geschiedenis dan heb je aan de Lonely Planets niet zo veel.''

Na een bezoek aan Jaffa, een van de oudste havenplaatsen ter wereld, tegenwoordig een problematische wijk van Tel Aviv, stond haar besluit vast. ,,De hedendaagse Arabische inwoners van Jaffa zijn import, zij weten helemaal niets over de geschiedenis van hun huizen, van de moskee. Ook voor hen is de geschiedenis van Jaffa een groot zwart gat. Dat komt ook doordat er in het hedendaagse Israël veel gedaan is om de geschiedenis te herschrijven.'' Dat is eufemistisch uitgedrukt.

Zij hoopt daarom dat ook joodse Israëliërs, en dan met name de nieuwe immigranten, haar gids zullen lezen, omdat ,,de geschiedenis hier niet in 1948 is begonnen''. Zij verwacht ook positieve reacties van Israëlische zijde, hoewel haar perspectief Palestijns is. De hoofdstukken over het conflict, de bezetting van de Palestijnse gebieden, de verjoodsing van Jeruzalem en de dagelijkse vernederingen zouden geschreven kunnen zijn door redacteuren van het links-zionistische dagblad Ha'aretz Akiva Eldar, Gideon Levy of Amira Hass. Aandacht voor `het Conflict', de vluchtelingenkampen en de bezetting zijn onvermijdelijk, maar de accenten liggen op cultuur en geschiedenis van Palestina, dat tegenwoordig is opgedeeld in Israël en de steeds kleinere, sterk verkavelde Palestijnse gebieden.

De wereld achter het conflict wordt vooral toegankelijk gemaakt door de Palestijns-Amerikaanse fotograaf George Azar (Philadelphia, 1959) die voornamelijk voor The New York Times en The Philadelphia Inquirer in `Palestina', Libanon en Irak werkt. ,,Vrienden die alleen maar het nieuws volgen begrijpen niet waarom ik van dit gebied – mijn tweede vaderland – houd. Ik wil hun laten zien hoe rijk en gevarieerd de wereld is achter de bekende beelden. Ik kon alles doen wat je in de krant niet kwijt kan'', aldus Azar, die tijdens het maken van het boek getrouwd is met Mariam Shahin.

In de gedetailleerde hoofdstukken over literatuur, muziek en dichtkunst, die geschreven zijn door specialisten, overstijgt het werk van Shahin en Azar de gewone reisgids. Zij citeren uitvoerig uit het werk van Mahmoud Darwish, de winnaar van de Prins Clausprijs, maar ook Samin al-Qasim en Tawfiq Zayyad en andere ,,dichters van het verzet'' worden niet vergeten.

Shahin heeft die hoofdstukken gelardeerd met informatieve kaders over vertaalde en overal verkrijgbare Palestijnse literatuur sinds 1970. In beschouwingen over zesde-eeuwse klassieke Arabische muziek in het islamitische rijk wordt een lijn doorgetrokken naar de betekenis van Palestijnse volksmuziek en de opkomst van rappers in Akko, Nazareth, Jeruzalem en niet zo voor de hand liggend Gazastad.

De versiering van het leven neemt in aparte beschouwingen en in de hoofdstukken over steden en streken een belangrijke plaats in. Aan ouder en nieuwer werk van Azar is te zien hoe het conservatisme oprukt. Steeds vaker kiezen tegenwoordig vrouwen voor alles verhullende hoofddoeken en lange jurken, terwijl hun moeders en grootmoeders nog kozen voor uitbundige kleuren, zilveren en gouden sieraden. De vrouwen in Ramallah en Oost-Jeruzalem uitgezonderd.

Een gids is geen gids is als er niet geschreven wordt over eten, over de mtabbaq (een kaaspastei) van Nablus, dakka in Gaza, waar deze hete, rode saus bij ieder gerecht wordt geserveerd, de mezze, een breed assortiment aan salades en lekkere hapjes in Jericho, of de hummus met bonen en vlees in Jenin en gegrilde vis in Akko en Jaffa. En uiteraard ontbreekt het beste Midden-Oostenrestaurant van het hedendaagse Israël niet: Diana in Nazareth, met een grote joodse en Arabische clientèle. Hoe zwaar er gevochten wordt, hoe groot de tragedies zijn, aan het eind van de dag moet er altijd worden gegeten.

`Palestina. A Guide'. Door Mariam Shahin en George Azar (fotografie). Uitgegeven door Interlink Press in Massachussets, USA. ISBN 1-56656557-X.