Polen kiest tussen moraalridder en kille marktdenker

De twee belangrijkste kandidaten bij de Poolse presidentsverkiezingen van morgen dingen naar de gunst van een notoir onbetrouwbare kiezer. De ene appelleert aan het verstand, de andere aan de onderbuik.

Deze week lag hij plotseling op de mat: een glimmende folder met de prachtige bouwprojecten die Warschau de komende vijftien jaar tegemoet kan zien. Getekend en met de allerbeste wensen, uw hardwerkende burgemeester: Lech Kaczynski.

Kaczynski (56) is niet alleen burgemeester van de Poolse hoofdstad. Hij is ook een van de twee topkandidaten voor de presidentsverkiezingen van morgen. De folder, die de gemeente Warschau zo'n 50.000 zloty (12.600 euro) heeft gekost, komt wel heel gelegen. ,,Kaczynski misbruikt zijn ambt'', riep het kamp van zijn rivaal Donald Tusk (48). Warschauers bladerden intussen verbaasd door de folder: welke supermoderne stad is dit?

Terwijl Tusk aan het verstand van de kiezer appelleert, mikt zijn rivaal op de onderbuik. Onlangs schreef Kaczynski een brief aan alle parochiehoofden, waarin hij uitlegde dat de machtige Poolse kerk bij hem in goede handen is, terwijl dat met de niet-kerkelijke Tusk als president nog maar moet blijken. De aanhef van de brief: ,,Jezus Christus zij geprezen.'' ,,Niets is vervelender dan politici die naar de morele autoriteit van de kerk verwijzen'', reageerde bisschop Tadeusz Pieronek, die de brief een ,,goedkope truc'' noemde. Maar die en andere trucs lijken te werken. Tusk, die in de peilingen maandenlang een riante voorsprong had, voelt sinds kort de hete adem van Kaczynski in zijn nek. Recente peilingen geven een gemengd beeld: sommige geven Tusk nog steeds een grote voorsprong, andere zien nog maar een enkele procentpunten verschil.

De Poolse kiezer is notoir onbetrouwbaar: twee weken geleden won Kaczynski's partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) verrassend de parlementsverkiezingen van de maandenlange favoriet, Burgerplatform (PO), de liberale partij van Tusk. Sindsdien geloven Lech en zijn identieke tweelingbroer Jaroslaw Kaczynski, de politiek leider van PiS, meer dan ooit in een tweede overwinning, tijdens de presidentsverkiezingen, morgen. Naar alle waarschijnlijkheid haalt morgen niemand van de twaalf kandidaten de vereiste absolute meerderheid. Dat betekent een tweede ronde, op 23 oktober, en voor Tusk twee extra zenuwslopende campagneweken.

Veel Polen, bleek onlangs uit een onderzoek, vinden het vooruitzicht van twee Kaczynski's aan het roer ,,een reden tot grote zorg''. Het evenwicht tussen regering en president zou zoek raken. Lech Kaczynski wil bovendien de macht van de president aanzienlijk uitbreiden, met onder meer het recht om onder bepaalde omstandigheden te regeren per decreet, zonder parlement. Maar Tusk is er niet goed in geslaagd om op de angst hiervoor in te spelen. Allereerst kwam dat doordat Jaroslaw Kaczynski vorige week zijn aanspraak op het premierschap liet varen (ten gunste van een partijgenoot) om de kansen van zijn broer niet te torpederen. Maar Tusk is ook te aardig voor zijn tegenstander, aldus de grootste krant Gazeta Wyborcza deze week. ,,Waarom zegt Tusk niet dat er niets erger is in de politiek dan het scheppen van onrealistische verwachtingen?''

Het is PiS gelukt om de verkiezingen af te schilderen als een episch gevecht tussen twee visies: liberalisme versus solidariteit. Daarbij wordt veelvuldig verwezen naar Kaczynski's verleden binnen Solidariteit, de eerste vrije vakbond in het Oost-Europa van voor 1989. Tusk kan zich daarop ook beroepen, want ook hij was in de jaren tachtig actief in de anticommunistische oppositie. Tusk heeft zelfs een echt arbeidersverleden (hij schilderde fabrieksschoorstenen). Kaczynski is een jurist. Maar aan Tusk kleeft het imago van de kille marktdenker.

Tusk ging deze week nog wel op bezoek bij oorlogsveteranen en hij sprak zich uit tegen het homohuwelijk. Maar in `morele' kwesties kan hij niet op tegen Kaczynski, die zichzelf deze week ,,katholiek tot in de dood'' noemde, als burgemeester van Warschau herhaaldelijk homoparades heeft verboden en zich steeds stoer uitspreekt vóór de doodstraf, hoewel hijzelf ook goed weet dat die binnen de Europese Unie verboden is.

Als Tusk wint dan is dat omdat de Polen één moraalridder aan het roer wel genoeg vinden en omdat veel belangrijke mensen het goed met hem voor hebben. Zo kreeg hij onlangs de zegen van Lech Walesa, de legendarische leider van vakbond Solidariteit, die zelf zeer katholiek is, acht kinderen heeft en in morele kwesties meer gemeen heeft met de Kaczynski's. Maar volgens Walesa is Tusk ,,redelijker''. Zowel PiS als Burgerplatform wil Polen verlossen uit de naar verluidt ver reikende tentakels van de oud-communisten, sinds 1989 sociaal-democraten. Maar PiS legt daarbij een fanatisme aan de dag dat sterk doet denken aan dat van de vroegere Amerikaanse communistenjagers. PiS wil de derde Poolse republiek vervangen door een vierde, moreel zuivere republiek.

De vertrekkende sociaal-democratische president Aleksander Kwasniewski riep linkse kiezers gisteren op om op Tusk te stemmen, omdat er toch geen sterke linkse kandidaat meedoet aan de verkiezingen. ,,De vierde republiek is, naar mijn mening, een zeer ideologisch project'', zei Kwasniewski, die er nu twee termijnen als president op heeft zitten. ,,Voor ideologische projecten moet je bang zijn, omdat ze allemaal leiden tot ellende'', aldus de oud-communist.