Onder de ogen van Elvis

Welke boeken zijn aanraders voor beginnende en geoefende lezers? Een tweewekelijks rondje langs de eeuwige jachtvelden van de wereldfictie brengt Pieter Steinz bij Less Than Zero van Bret Easton Ellis, die komende week Nederland bezoekt

Op de originele Penguin-kaft van Less Than Zero van Bret Easton Ellis (1963) staat een ouderwetse zwarte bril met een roze en een blauw glas. Popfanaten herkennen 'm meteen: dit is de zonnebril die New Wave-ster Elvis Costello droeg op de hoes van zijn vijfde album Trust – zij het dat toen beide glazen rood waren. De bril is een signaal, net als de titel van de roman, die verwijst naar een Costello-liedje: dit is een boek waarin muziek een belangrijke rol speelt én waarin de lezer dezelfde nietsontziende satire kan verwachten als in het vroege werk van Elvis Costello.

Een promotieposter voor Trust, waarop Costello spottend over een roze-blauwe bril blikt, hangt op de jongenskamer van de hoofdpersoon van Less Than Zero, en is een van de terugkerende motieven in Ellis' debuutroman. De popster kijkt neer op de rijke en verveelde personages, zoals dokter T.J.Eckleburg dat doet (op een reclamebord) in The Great Gatsby van Ellis' grote voorbeeld F. Scott Fitzgerald. Een andere reclame, de tekst `Disappear Here' op een billboard langs de snelweg, wordt een soort mantra voor de ikfiguur, die na een verblijf op een college aan de Oostkust voor de kerstvakantie terugkeert naar Los Angeles. De slogan is voor Clay net zo veelzeggend als de eerste woorden die hij hoort als hij op het vliegveld aankomt: `People are afraid to merge (on freeways in Los Angeles).'

In veel Amerikaanse literatuur heeft Los Angeles een beroerd imago. Al vanaf Nathanael Wests Hollywoodroman The Day of the Locust (1939) geldt de stad van snelwegen en neonlicht als het afvoerputje van modern Amerika, als een plaats waar het ongebreidelde hedonisme gemakkelijk omslaat in geweld en perversie. In Less Than Zero is dat niet anders. Clay komt terug uit New Hampshire en dwaalt als een zombie door de stad, waar zijn vroegere vrienden gewoon door zijn gegaan met hun leventjes vol drank, drugs en seks. Hij past niet meer in zijn oude bestaan, en registreert gelaten de uitwassen van de consumptiecultuur: powerdrugs, anonieme seks, snuff movies en muziek die het vooral van de begeleidende videoclips moet hebben. De soundtrack van Clay's avonturen in de hippe nachtclubs en dure huizen van L.A. bestaat uit de wezenloze jaren-80-hits van groepen als Culture Club en Duran Duran. Alleen al daarom werd Less Than Zero bij verschijning door USA Today omschreven als `Catcher in the Rye voor de MTV-generatie'.

De schok die Less Than Zero bij verschijning in 1985 in Amerika teweegbracht, was niet het gevolg van de kale, haast anti-literaire stijl van de roman (`heel korte scènes, geschreven in een soort beheerst, filmisch haiku,' volgens Ellis in zijn quasi-autobiografische roman Lunar Park). En ook niet van de alarmerende beschrijving van een nieuwe Lost Generation (`een aanklacht tegen een manier van leven waarmee ik vertrouwd was, maar ook tegen de jaren tachtig van Reagan, en indirect tegen de westerse beschaving').* Nee, het geschoktst was de goegemeente door de gruwelijke scènes en vooral door de amorele houding waarmee Ellis ze geboekstaafd had. Toch is Less Than Zero geen nihilistisch boek. Tegen het einde probeert Clay zijn zogenaamde vrienden ter verantwoording te roepen als ze op het punt staan een twaalfjarig meisje te verkrachten. `I don't think it's right,' zegt hij. Een van de jongens antwoordt: `What's right? If you want something, you have the right to take it. If you want to do something, you have the right to do it.' En Clay stelt een daad: hij loopt de kamer uit.

Het is weinig. Net iets meer dan niks. Maar we moeten het ermee doen.

*Vertalingen van Inge de Heer en Johannes Jonkers.

Reacties: steinz@nrc.nl