Toch maar liever struisvogel spelen

`Hoofd in shirt' heet een foto. Wie de televisiebeelden van de onthoofdingen in Irak nog op het netvlies heeft staan, voelt zich er wat ongemakkelijk bij. Maar op het tweede gezicht blijkt die opname nogal onschuldig te zijn, want het geportretteerde kind doet een spel, het neemt de vorm aan van het ijzeren ding (of is het een beeldhouwwerk?) naast hem. Bovendien heeft hij een speelgoeddinosaurus in zijn hand. Kind, ding en dino – alle drie hebben ze nu de vorm aangenomen met dezelfde gekromde lijn, maar waar moet die lijn toe leiden eigenlijk? En dan blijkt dat die foto uiteindelijk toch sombermakend is. Niet vanwege dat kind, maar vanwege de grauwe, smerige omgeving. Die geeft genoeg aanleiding om inderdaad in een struisvogel-houding te gaan zitten.

`Hoofd in shirt' is een van de dubbelzinnige taferelen in het meest recente fotoboek van de Amerikaan Roger Ballen, die al bijna dertig jaar in Zuid-Afrika woont. Als fotograaf kreeg hij naam na de uitgave van zijn boek Dorps: Small Towns of South Africa, een documentaire project dat hij verder uitwerkte in Platteland: Images from Rural South Africa. Blanken met gehavende gebitten, smerige kleren, gezichten die duidelijk wijzen op inteelt: kortom de white trash van Zuid-Afrika. Zijn foto's werden opgevat als commentaar op het apartheidsregime: dit waren immers de mensen die door de regering angstvallig buiten beeld werden gelaten. Ballen zelf legde meer het accent op het vastleggen van de condition humaine. Daar is veel voor te zeggen, maar het verklaart toch niet afdoende waarom hij in Zuid-Afrika `white trash' fotografeert, terwijl er toch genoeg `black trash' is om in beeld te brengen. De interpretatie van engagement die de buitenwereld aan zijn werk meegaf, verklaart eigenlijk méér dan wat Ballen zelf over zijn werk zegt.

Maar wie zijn nieuwe boek Shadow Chamber bekijkt, moet de fotograaf met terugwerkende kracht toch gelijk geven. Het documentaire gehalte is grotendeels verdwenen en daarmee ook wellicht het engagement in zijn werk. De foto's zijn heel duidelijk geënsceneerd en de dieren die in zijn vorige werk ook al wel aanwezig waren, lijken nu een hoofdrol te spelen. Dat maakt ze niet opwekkender, integendeel. `Rattenbegraafplaats' heet bijvoorbeeld één zo'n opname. Ook hier een jongen met onvolledig gebit die hardop lacht met een telefoonhoorn tegen zijn oor. Naast hem liggen dode ratten, en op de muur hangen smerig getekende kruisen, alsof het om een begraafplaats van de minder bedeelde rat gaat.

Een ander voorbeeld: op `Dag des oordeels' ligt een gans vastgebonden, hij ligt gevangen achter prikkeldraad en op een nabije muur is een schildering te zien die het midden houdt tussen een kindertekening en een dreigende figuur. Hoewel armoede en ellende nog steeds op elke foto aanwezig zijn, is de symboliek niet van de lucht. Ballen maakt in zijn ensceneringen van de hele wereld een gekkenhuis, waarin het wemelt van de surrealistische toestanden. In hun absurditeit zouden deze foto's abstracte hermetische kunstwerken kunnen zijn, ware het niet dat bijna overal mensen op staan. En dat gegeven maakt ze indringend – op artistiek én op menselijk niveau. De mens als een zielloos voorwerp in een absurde wereld. En daarmee doet Ballen toch méér dan het illustreren van de condition humaine: hij toont zich uiteindelijk wél betrokken.

Roger Ballen: Shadow Chamber. Phaidon 128 blz. €29,50

Het werk van Roger Ballen is t/m 25 oktober te zien in Reflex New Art Gallery, Weteringschans 83, Amsterdam en t/m 4 december in de Vleeshal, Grote Markt in Haarlem.