Nieuwe nazi's in Zweden

De terugkeer van de dansleraar, het nieuwe boek van Henning Mankell, is zijn eerste thriller na de negendelige reeks met in de hoofdrol inspecteur Kurt Wallander. De fakkeldrager van de Scandinavische misdaadroman schreef wel vaker boeken buiten de reeks om, maar nooit eerder een crime novel. Nu zien we de oude melancholicus Wallander vervangen door de 37-jarige Stefan Lindman, ook al geen zonnetje in huis. Maar is er verder eigenlijk wel iets veranderd?

Stijl en bouw van dit wederom vuistdikke boek wijken niet bijzonder af van de Wallanders. De zinnen blijven kort en feitelijk. De overdenkingen zijn soms geestig absurd, maar meestal nuchter, deducerend. De personages zijn gesloten, zo niet knorrig, en dat leidt tot opmerkingen als: `Ik heb twintig jaar in een symfonieorkest in Helsingborg gespeeld. Op een dag had ik er ineens genoeg van en ben ik hier naartoe verhuisd.'

Het verhaal begint zoals gebruikelijk met een onbegrijpelijke misdaad en via de persoonlijke ervaring van een uiterst menselijke speurder weten we aan het einde van het boek hoe een en ander in elkaar stak. Bovendien worden alle logische stappen met grote regelmaat opnieuw doorgenomen, waardoor de boeken van Mankell het literaire equivalent lijken van het stoofpotje. Hij steekt de vlam aan, zet de pan op het vuur, doet er in gestaag tempo ingrediënten in en laat het onder regelmatig omroeren vooral lang doorpruttelen.

Waarom dan geen Wallander in dit boek? Is het een geheel ander soort held? Welnee. Stefan Lindman doet ondanks het leeftijdsverschil met Wallander als Einzelgänger niet voor hem onder. Hij heeft een geliefde van wie hij afstand probeert te houden, en aangezien hij zich het hele boek door zorgen loopt te maken over een kankergezwel in zijn tong, lijkt hij de dood nog meer in de kille ogen te staren dan old man Wallander. Moderner is hij ook al niet. Mankell had in de laatste echte Wallander, De blinde muur, nog behoorlijk moeite om zijn eigen digitale onkunde te verbloemen. Nu moet Stefan Lindman, nota bene een politie-inspecteur van 37, zich laten uitleggen wat internet is.

Om de tijd tussen diagnose en behandeling door te komen wil Lindman op vakantie. Maar in plaats daarvan raakt hij honderden kilometers noordelijker in Zweden betrokken bij het onderzoek naar de laffe moord op zijn gepensioneerde collega Herbert Molin. Molin is afgemaakt en zijn moordenaar heeft vervolgens de tango gedanst met het lijk. Bizar en onbegrijpelijk, en het wordt er niet helderder op als blijkt dat Molin een overtuigde nazi was, tot aan zijn dood.

In de rest van het boek wordt de moordenaar, uit wiens perspectief Mankell een deel van de gebeurtenissen beschrijft, steeds sympathieker. Zijn daad wordt begrijpelijker naarmate we meer over zijn motieven aan de weet komen. Lindman rolt tijdens zijn onderzoek bovendien allerlei stenen om waaronder de nog altijd actieve medestanders van het slachtoffer vandaan komen. Ook dat vergrijst het zwartwitbeeld bij de lezer. Zweden was een nazistische broedplek, maakt Mankell duidelijk, en eigenlijk is dat nog steeds zo.

En precies die knalharde boodschap lijkt de belangrijkste reden waarom dit boek los staat van de Wallander-reeks, die Mankell zelf typeerde als zijn `Romans over de Zweedse onrust'. Hij had er kennelijk genoeg van om een melancholiek alter ego in te zetten ten einde zich over de vervagende normen en waarden in de Zweedse samenleving uit te laten, een samenleving die hij zelf al grotendeels heeft ingeruild voor die van zijn favoriete Mozambique. Met Lindman gaat hij een stap verder: hij wijst infectiehaarden aan in plaats van symptomen. Sterker nog, Mankells zwaarste beschuldiging treft niet alleen Zweden: het oude nazisme is vervangen door het fort Europa. Het Europese vreemdelingenbeleid is het xenofobe alternatief voor antisemitisme, aldus Mankell.

Henning Mankell: De terugkeer van de dansleraar. Uit het Zweeds vertaald door Ydelet Westra. De Geus, 507 blz. €24,90