Meesterproef of magnum opus

Spannend wordt het niet, volgende week in Slot Zeist, waar de AKO Literatuurprijs 2005 wordt uitgereikt. Tenminste, als je de website geenstijl.nl mag geloven. Die meldde twee weken geleden dat de winnaar van de AKO-prijs was `uitgelekt' en dat de vijftigduizend euro naar Tommy Wieringa zou gaan. Zijn roman Joe Speedboot zou door de jury al definitief uitverkoren zijn op het moment dat de shortlist van zes boeken bekend werd gemaakt. Immers: `U moet weten dat die hele AKO-shortlist van zes schrijvers een farce, een hoax en een toneelstukje is.'

Een toneelstukje is het, de jaarlijkse uitreiking van de AKO-prijs; maar wel een waarnaar liefhebbers van literatuur graag kijken (dit keer voor de tweede keer bij RTL 4, in het programma Boulevard); en ook een waarvan de afloop niet van tevoren vaststaat. Anders dan het populistische geenstijl.nl denkt, wordt het winnende boek pas drie dagen vóór de uitreiking aangewezen. Even verstandig als logisch, want hoe langer titel en auteursnaam bekend zijn, hoe groter de kans dat ze daadwerkelijk uitlekken.

Dat neemt allemaal niet weg dat Tommy Wieringa een goede kans heeft om vrijdag 14 oktober met het geldbedrag en het traditionele beeldje van een klimmende kikker naar huis te gaan. (Figuurlijk gesproken dan, want net als Arnon Grunberg in 2000 en 2004 kan hij wegens een buitenlandse reis niet bij de uitreiking aanwezig zijn.) Joe Speedboot (De Bezige Bij), een John Irving-achtig verhaal over de vriendschap tussen een verlamde jongen en een wonderlijke uitvinder-ontdekker, werd enthousiast besproken, goed verkocht en in behandeling genomen door een filmproducent. `Een wervelend geschreven ontwikkelingsroman' schreef deze krant op de dag van verschijning (Pieter Steinz in Boeken 28.01.05), en: `Het literaire seizoen moet nog beginnen, maar in de stroom boeken die de komende maanden voorbij gaat komen, zou Wieringa's roman wel eens het vlaggenschip kunnen zijn.'

Wieringa (1967) is niet de enige genomineerde die de AKO-prijs verdiend zou kunnen winnen – als we afgaan op de recensies die gedurende de periode juli 2004 - juli 2005 in de bijlage Boeken zijn verschenen. Slechts één van de zes boeken op de shortlist werd negatief besproken, en dat was Witte liefde (Querido) van Wanda Reisel. `Deze Curaçaose liefdesgeschiedenis heeft iets halfslachtigs' schreef Janet Luis (26.11.04), waaraan ze toevoegde dat `couleur locale nooit Reisels sterkste punt [is] geweest. Het valt niet mee voeling te krijgen met haar romanfiguren of met hun belevenissen.' Ook over Het onverwachte antwoord (Meulenhoff) van Patricia De Martelaere was Luis niet onverdeeld positief. Ze prees `de nuchtere, droogkomische toon' van het verhaal over een door vele vrouwen begeerde schrijver, maar constateerde dat de hoofdpersoon als romanfiguur `nauwelijks contouren' krijgt (19.11.04).

Was Het onverwachte antwoord afgelopen lente ook al genomineerd voor de Libris Literatuurprijs, El Negro en ik (Atlas) werd in maart zelfs bekroond met de Gouden Uil. Het boek van Frank Westerman, een persoonlijk verslag van zijn naspeuringen naar de resten en de herkomst van een opgezette bosjesman uit de vorige eeuw, is de enige non-fictietitel die is overgebleven van de acht die op de AKO-longlist stonden. Terecht, zou recensent Atte Jongstra zeggen. Hij vertelde dat hij El negro en ik gefascineerd had gelezen: `Bij de tweede gang door het boek begon me ook op te vallen hoe behendig Westerman werkt met motieven en spiegeleffecten [...] Hij heeft met dit boek een indrukwekkende zoektocht (uitkomst onzeker) beschreven, van een mens in een wereld, die niet erg geneigd is te veranderen terwijl dat eigenlijk zou moeten' (26.11.04).

Westerman zou – na Frits van Oostrom in 1996 en Dik van der Meulen in 2003 – de derde non-fictieauteur kunnen worden die de AKO-prijs wint. Maar de concurrentie is zwaar. Onder de genomineerden is bijvoorbeeld ook AKO-abonnementhouder Arnon Grunberg, eerder winnaar met Fantoompijn en vorig jaar met De asielzoeker. Zijn inzending voor de editie 2005 is De joodse messias (Vassallucci), `een overweldigende, veelomvattende roman waarin Grunberg de grote thema's uit zijn vorige boeken uitvergroot zonder zich te bekommeren om lange tenen, oude taboes en moeders porseleinkast' (Pieter Steinz, Boeken 17.09.05). `Een wild grappig boek' over hypocrisie en antisemitisme dat maar één schoonheidsfoutje heeft: `de laatste hoofdstukken, die breken met het ritme van de rest van het boek.'

En dan is er Jan Siebelink, de 67-jarige schrijver van tientallen boeken, waarvan er geen zo'n kritisch en commercieel succes is geworden als Knielen op een bed violen (De Bezige Bij). Zijn autobiografische roman, over een ploeterende kweker die door religieus fanatisme zijn gezin van zich vervreemdt, werd door Janet Luis (04.02.05) onder meer geprezen om de prachtige weging van een calvinistische jeugd en om de `sfeer van vergeefsheid' die Siebelink weet op te roepen: `Wat deze brave kwekersgeschiedenis spannend maakt, is dat zij steeds onder vuur ligt, op een Rosenboom-achtige manier.'

Het zal moeilijk kiezen worden voor de jury, die naast voorzitter Hans Dijkstal bestaat uit de literaire critici Jos Borré, Johan De Haes, Elsbeth Etty en Rob Schouten, en de tot `lezer van het jaar' uitgeroepen Christa Fontein. Maar het moet wel raar lopen als de AKO-prijs vrijdag niet naar een van de twee sensaties van het afgelopen half jaar gaat: het magnum opus van de oude meester Siebelink, of de meesterproef van het nieuwe talent Wieringa.

De AKO Literatuurprijs wordt op vr. 14 okt. om 19u25 uitgereikt in een rechtstreekse uitzending van RTL Boulevard. Recensies van alle genomineerde boeken zijn te lezen via www.nrc.nl.