Maffe Polen in race om leiding

De Polen hebben zondag bij de presidentsverkiezingen een ruime keus. Naast serieuze kandidaten zijn er ook nogal wat halve garen. En ze hebben nog recht op zendtijd ook.

Een stoet hele en halve gekken trekt nu al weken voorbij op de Poolse televisie. Het zijn presidentskandidaten, voor de verkiezingen van zondag.

Aan deze presidentsverkiezingen doen twaalf kandidaten mee. Niet eerder telde de deelnemerslijst zoveel vreemde vogels. Er doen liefst drie in het buitenland woonachtige Polen mee aan de verkiezingen: een zakenman uit Canada, een advocaat uit New York en een arts uit Zwitserland. Ook Polens nationale antisemiet, Leszek Bubel, is weer in de race, na een afwezigheid van tien jaar.

,,Deelname aan presidentsverkiezingen is in Polen veel te makkelijk'', zegt politiek analist Radoslaw Markowski. ,,Begin jaren negentig was dit nog te verdedigen, omdat na de val van het communisme duidelijk moest worden welk politiek potentieel we in huis hadden. Maar na zestien jaar zou de kieswet wel eens aangepast mogen worden.''

Op dit moment wordt van Poolse presidentskandidaten verwacht dat ze minimaal 100.000 handtekeningen verzamelen. Het is staande praktijk dat mensen betaald of anderszins beloond worden om te tekenen, ook al stemmen ze later anders. In een land als Frankrijk moeten 500 handtekeningen worden gepresenteerd, maar dan wel van mensen die zelf ook gekozen zijn, verspreid over tenminste dertig departementen. Dit systeem moet ,,de kandidatuur van fantasten voorkomen'', aldus de Franse electorale commissie.

De Poolse vader aller fantasten is Stanislaw Tyminski, een in Polen geboren Canadese zakenman. Hij deed in 1990, tijdens de eerste presidentsverkiezingen in het vrije Polen, een wilde gooi naar de macht. En hij haalde tot ieders verrassing de tweede ronde, met de simpele belofte dat hij alle Polen rijk zou maken. Uiteindelijk verloor hij eervol van Lech Walesa.

Achteraf had Tyminski beginnersgeluk. In 1995 lukte het hem niet genoeg handtekeningen te verzamelen. Vijf jaar later had deelname geen zin: de toen populaire president Aleksander Kwasniewski stevende af op een herverkiezing. Maar nu is Tyminski terug. ,,Ik ga winnen'', zei hij in juni bij aankomst in Warschau zelfverzekerd. Hij was in het gezelschap van zijn Chinese vrouw, de beoogde first lady van Polen, een fabriekswerkster uit Shenzhen die Tyminski op internet heeft ontmoet.

De 57-jarige Tyminski heeft gezelschap. Allereerst van Liwiusz Ilasz (43), een advocaat uit New York, die van kinds af aan in de VS woont en zowel de Amerikaanse als Pools nationaliteit bezit. En van Jan Pyszko (75), een in Tsjechië geboren Pool, die in Zwitserland carrière maakte als arts en pas zeven jaar in Warschau woont. De onbetwiste kampioen van dit rariteitenkabinet is Leszek Bubel (48), een virulente xenofoob die overal joods-Duitse complotten ziet en die al eens in 1995 vergeefs een gooi deed naar het presidentschap.

,,Veel van deze types weten dat ze geen kans maken, maar doen mee omdat het mooi staat op hun cv'', zegt politicoloog Markowski. ,,Ze willen zichzelf, hun bedrijf of hun boodschap verkopen aan het publiek. En ze maken daarbij handig gebruik van de beschikbare publieke middelen.'' TVP, de Poolse publieke omroep, heeft intern felle discussies gevoerd over de vraag of men iemand als Bubel ter wille moet zijn. TVP is wettelijk verplicht om verkiezingsfilmpjes te tonen, dus ook die van een als ridder verklede Bubel die ageert tegen de invloed van Deutsche Bank en vervolgens een Duitse tegenstander vakkundig onthoofdt. Maar de publieke omroep mag zelf bepalen wie voor de presidentiële tv-debatten wordt uitgenodigd.

,,We zijn uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat het publiek moet weten dat dit soort kerels bestaat,'' zegt woordvoerder Jaroslaw Szczepanski. Maar ook hij hoopt dat de kieswet snel wordt aangepast. ,,Wij zouden graag zien dat de drempel wordt verhoogd naar 500.000 handtekeningen.'' TVP heeft nu zelf het kaf van het koren gescheiden. De presidentskandidaten zijn voor tv-debatten in drie strikt gescheiden groepen verdeeld: de gekken, de kanslozen en de koplopers. De eerste groep zorgt al weken voor de meest bizarre programma's in de recente Poolse tv-geschiedenis.

De bejaarde Pyszko kon onlangs op gedetailleerde vragen over de Poolse politiek geen antwoord geven, maar wist wel dat álle Poolse diplomaten wegens incompetentie onmiddellijk ontslagen moeten worden. Tyminski vond dat Polen een voorbeeld moet nemen aan Wit-Rusland, de laatste autoritaire heilstaat van Europa, waar de werkloosheid geen achttien, maar anderhalf procent is. En Bubel werd tijdens een tv-debat bijna een uur lang, in prime time, getrakteerd op boegeroep.

Volgens Markowski hebben de vreemde vogels óók hun nut. ,,Ze zeggen iets over de gemoedstoestand van het volk, zoals Fortuyn iets vertelde over Nederland. Als mensen massaal stemmen op Tyminski of Bubel kan dat duiden op diepe onvrede over de gevestigde orde.'' Op dit moment halen Bubel & Co de opiniepeilingen niet eens. En dat is voor de politiek in Polen een opsteker.