De ambtenaar kan zich niet meer verschuilen

Minister Donner wil ambtenaren laten vervolgen als zij bij uitoefening van hun functie delicten plegen. De PvdA wil verder gaan.

Niet alleen ambtenaren, maar ook de overheid zelf moet strafrechtelijk vervolgbaar zijn als in haar opdracht delicten worden gepleegd.

Dat wil de PvdA-fractie in de Tweede Kamer bereiken met een initiatiefwetsvoorstel dat een einde moet maken aan de strafrechtelijke immuniteit van overheidsinstanties.

De PvdA wil het via wijziging van het Wetboek van Strafrecht mogelijk maken om publiekrechtelijke rechtspersonen te kunnen vervolgen. In de praktijk kunnen dan ook bestuurders, zoals wethouders of gedeputeerden vervolgd worden, aldus de initiatiefnemer van dat wetsvoorstel, het Tweede-Kamerlid Wolfsen (PvdA).

Gisteren publiceerde minister Donner (Justitie, CDA) een wetsvoorstel dat strafrechtelijke vervolging van ambtenaren mogelijk maakt als zij bij de uitoefening van hun functies strafrechtelijke delicten plegen.

Dat is sinds 1996 niet meer mogelijk. Toen oordeelde de Hoge Raad dat ambtenaren strafrechtelijke immuniteit genieten omdat ook de staat zelf niet vervolgd kan worden. Diverse parketten in het land, waaronder dat van Amsterdam, staakten daarop reeds lopende strafrechtelijke onderzoeken waarbij gemeentelijke diensten en individuele ambtenaren waren betrokken. Zij zouden immers, gezien dit Pikmeer-arrest, toch `niet ontvankelijk' worden verklaard.

In 1998 boog de Hoge Raad zich opnieuw over de kwestie van strafrechtelijke immuniteit voor ambtenaren en dit keer werd die aan banden gelegd: ze geldt alleen als strafbare feiten voortvloeien uit het verrichten van werkzaamheden die behoren tot een exclusieve overheidstaak (bijvoorbeeld het verlenen van vergunningen). Dat moest van geval tot geval door de rechtbank kunnen worden vastgesteld.

Sindsdien debatteert de Tweede Kamer met enige regelmaat over de vraag of de overheden en ambtenaren terecht die strafrechtelijke immuniteit genieten, zeker toen bleek dat bij de vuurwerkramp in Enschede en de `nieuwjaarsbrand' in Volendam ambtenaren en de overheid op voorhand niet vervolgd konden worden.

Dat leidde in 2002 tot een rapport van een commissie onder voorzitterschap van mr. H.L.J. Roelvink met als aanbeveling dat de staat wel degelijk vervolgbaar moet zijn. Niet de staat als geheel, maar wel onderdelen van de overheid. Ook moest volgens Roelvink de mogelijkheid van strafrechtelijke aansprakelijkheid van individuele ambtenaren worden vergroot.

Volgens Roelvink heeft strafrechtelijke vervolging van overheidsinstanties een `normbevestigend effect', zei hij bij de presentatie van zijn rapport. ,,Er is dan een rechter geweest die zich over de zaak en de schuldvraag heeft uitgesproken. Een strafrechtelijke veroordeling drukt afkeuring uit en onderstreept de geschonden norm.''

Donner heeft met zijn conceptwetsvoorstel de aanbevelingen over vervolging van ambtenaren overgenomen. Maar besluitvorming over vervolging van overheidsinstanties laat hij afhangen van het debat.

,,Het is een eerste stap'', aldus Wolfsen. ,,Maar zolang overheidsinstanties zelf niet vervolgd kunnen worden, blijft opsporingsonderzoek altijd beperkt. De schuldigen zijn altijd maar ten dele verantwoordelijk en kunnen zich achter elkaar verschuilen. Dat maakt het voor het openbaar ministerie lastig om een zaak voor de rechter te brengen.''

Andere fracties in de Tweede Kamer reageren terughoudend op het PvdA-initiatief. ,,We hebben het onderzocht en er zitten juridische haken en ogen aan'', zegt het Kamerlid Van der Laan (D66). ,,Hoe moet je vorm geven aan die juridische aansprakelijkheid? Moet je een wethouder gaan vervolgen en een boete opleggen? Of ook de raadsleden die voor bepaald beleid of een opdracht aan een gemeentelijke dienst hebben gestemd?''

Ook het Tweede Kamerlid Weekers is afwachtend. ,,Bestuursorganen kunnen worden afgerekend langs de weg van democratische controle en sancties. Dat hoeft niet meteen via het strafrecht. Het is een precair onderwerp waarvoor ik niet meteen een blanco cheque aan de PvdA geef. Ik zeg niet onmiddellijk nee, maar wil wel zien waar de PvdA precies mee komt.''

Het CDA vindt de voorstellen van Donner ,,voldoen aan onze wensen'', zegt Kamerlid Van Haersma Buma. ,,Bestuurders en ambtenaren moeten zich niet kunnen verschuilen achter het collectief van de staat. De staat zelf vervolgen, is niet zo zinvol. Want dan is het uiteindelijk de belastingbetaler die opdraait voor de boetes die worden opgelegd. En het is nooit de staat die strafbare feiten pleegt, maar bestuurders of ambtenaren.''