FES-tijn in Den Haag

Dat het kabinet er nog zit, hebben we welbeschouwd vooral aan de Chinezen te danken. Afgelopen voorjaar dreigde D66 de coalitie op te blazen. De gekozen burgemeester – een kroonjuweel uit het bijoukistje van de Democraten – bleek bij nader inzien een glazen stuiter te zijn. Minister De Graaf van bestuurlijke vernieuwing trad uit teleurstelling af, maar fractieleider Dittrich hield de club in het kabinet. Op een extra congres schotelde hij kritische partijleden een smakelijke worst voor. In moeizame onderhandelingen met de coalitiepartners had hij extra geld voor de kenniseconomie losgepeuterd. Investeren in onderwijs en innovatie is een ander paradepaardje uit de bouwvallige D66-stal. De overdonderde achterban slikte het verhaal van Dittrich.

Al sinds 1994 maken partijen bij de kabinetsformatie afspraken over een plafond voor de uitgaven van de overheid. Toch was er dit voorjaar opeens extra geld voor onderwijs en andere mooie dingen. Hoe kan dat? Er is één Haagse vleespot die niet onder het uitgavenplafond en de strakke budgetdiscipline valt waaraan alle ministers zijn gebonden: het Fonds Economische Structuurversterking (FES). Dit fonds wordt gevuld met aardgasgeld. Zoals bekend deelt de Nederlandse staat mee in de winsten die worden behaald bij de particuliere exploitatie van onze gasvoorraden. De gasprijs is met enige vertraging gekoppeld aan de olieprijs. Door de energiehonger van de spectaculair groeiende Chinese economie ligt de prijs van het zwarte goud blijvend op een hoger niveau. Door de koppeling van de gasprijs ontvangt de staat in de komende jaren een winstbonus van miljarden euro's. Gevolg: het FES loopt vol.

De gigantische meevaller – met dank aan de Chinezen – mag helemaal worden uitgegeven. Overigens alleen voor eenmalige investeringen, om herhaling van de gang van zaken in de jaren zeventig te voorkomen. Destijds zijn tientallen miljarden guldens aan aardgasopbrengsten verjubeld. De overheid gebruikte gasgeld voor uitkeringen, subsidies en salarissen en verzuimde te investeren voor de periode wanneer het gas op zou zijn. Via de FES-constructie wil de regering geld dat vrijkomt bij het interen op de nationale gasbellen inzetten voor versterking van de vaderlandse economie. Tot voor kort waren de meeste FES-middelen bestemd voor uitbreiding en verbetering van de harde infrastructuur – asfalt, beton en spoorrails. Inmiddels heeft het kabinet besloten de verdeelsleutel aan te passen. De komende jaren gaat een groter deel van het gasgeld naar zachte infrastructuur, met name naar onderwijsvoorzieningen.

Dank zij dit fonds blijkt boven het uitgavenplafond van Zalm nog een zolderkamer te zitten, waar de collega-ministers heerlijk kunnen ravotten. In de miljoenennota van een paar weken geleden rekent het kabinet voor dat de `FES-impuls' maar liefst 2,3 miljard euro bedraagt. Volgend jaar komt daarvan overigens slechts een kwart tot besteding, de rest eerst in latere jaren. Tijdens de voorbereiding van de rijksbegroting voor 2006 hebben bewindslieden van diverse spending departments zich uitgeleefd. Bij het FES viel wat te halen, hoe streng Zalm ook op de rest van de schatkist paste. Uit dit fonds gefinancierde uitgaven komen immers bovenop de bij de formatie afgesproken uitgavenplafonds.

Inmiddels ontrolt zich een vast patroon. Nu er extra geld is, stroopt elke minister, gesteund door de ambtelijke staf, zijn begroting af op zoek naar posten die wellicht voor financiering ten laste van het FES in aanmerking komen. Hoe meer uitgaven via het FES kunnen worden gefinancierd, hoe meer ruimte op de eigen begroting ontstaat om andere posten op te voeren. Die film is bij Ontwikkelingssamenwerking (OS) al eerder afgedraaid. In het verleden is afgesproken dat ons land voor hulp aan de Derde Wereld jaarlijks 0,8 procent van het nationale inkomen uittrekt. Door de economische groei steeg het OS-budget elk jaar opnieuw, soms met honderden miljoenen. De minister van OS kreeg het geld niet op, terwijl de collega's in de ministerraad uiterst krap bij kas zaten. Daarom probeerden de andere bewindslieden op zoveel mogelijk van hun bestaande uitgaven een derdewereldetiket te plakken. Achterstandsonderwijs aan kinderen met uitheemse ouders, asielbeleid en defensieuitgaven voor vredesoperaties worden vandaag de dag (deels) ten laste van het budget voor ontwikkelingssamenwerking geboekt. De begroting voor OS is zodoende steeds meer vervuild geraakt.

De budgetvervuiling begint ook bij het FES al lekker op gang te komen. Het kabinet put niet alleen uit deze pot voor uitgaven ter bevordering van kennis, onderwijs en innovatie, maar ook voor roetfilters en bodemsanering, tolheffing, achterstallig onderhoud van rijksmonumenten en bescherming van de infrastructuur tegen terroristische aanslagen. Naarmate in de komende jaren de aardgasopbrengsten verder oplopen, zal de aandrang nog toenemen om allerlei oneigenlijke posten ten laste van het fonds te brengen.

Het kabinet kan de constructie daarom beter ontmantelen. Op dit moment worden gasopbrengsten uit het FES gebruikt om de overheidsuitgaven extra op te voeren. Of al die uitgaven werkelijk bijdragen aan de gewenste versterking van de economie is zeer de vraag. Voor zover dat het geval is, kunnen ze beter via de belastingen worden gefinancierd. Het gasgeld is dan volledig beschikbaar om de overheidsschuld versneld af te lossen. Door een stuk van de schuld weg te werken laten wij komende generaties niet alleen lege gasvelden na, maar ook gezondere overheidsfinanciën.