Onderwijs in Rusland is gratis, maar niet heus

Toen ik het bericht las, was de eerste impuls nog snel even naar de bloemist te rennen om een boeket rozen voor Irina Aleksandrovna te kopen. Deze forse vrouw met glazig gelaat is de nieuwe juf van onze zesjarige dochter Famke op lagere school nummer 1270 te Moskou. Zondag was het de Dag van de Onderwijzer. Dat wisten wij niet, we hadden geen cadeautje voor haar.

Zoiets kan gevolgen hebben, want het Russisch onderwijs verhaalt de zonden der vaderen soms op het nageslacht. Zo las ik zojuist dat de veertienjarige scholier Roman Lebedev zich bij St. Petersburg voor de trein heeft geworpen. Roman had een afscheidsbriefje op zak: ,,Dit is om Arkasja.'' Hij doelde op zijn docente, die hem met haar schoen sloeg en dwong het klaslokaal te schrobben. Zijn oma weigerde namelijk te betalen voor klein onderhoud aan de school.

In zo'n bericht komen enkele nare trekken van het Russisch onderwijs samen, zoals het soms hardhandige en aanmatigende optreden van leerkrachten. Dat lijkt een erfenis van zeventig jaar communisme. Voor bolsjewieken was onderwijs van het hoogste belang: in de schoolbanken ontstond immers de Nieuwe Mens. Docenten dienden de jeugd in het communistisch gareel te drillen en het kleinburgerlijk sentiment van hun ouders te bestrijden.

Van zo'n houding blijft iets hangen. Toen correspondent Hedrick Smith in de jaren zeventig een Moskouse ouderavond bezocht, bleken docenten daar de `slappe en toegevende' ouders af te blaffen voor alles wat mis was met hun kinderen. De ouders beantwoordden deze ijskoude pedagogische bries van staatswege door hun kinderen nog erger in de watten te leggen, vermoedde Smith. Deze frictie tussen de nestwarmte van thuis en de kilte van de schoolbarak vormde zijn inziens de sleutel tot het Sovjetkarakter.

Gezien deze traditie van de docent als drilsergeant besloten wij dat enig onderzoek naar de toekomstige lagere school van Famke raadzaam was. De Russische wet verbiedt `fysiek en psychologisch geweld' tegen leerlingen, maar in de kranten lees je vaker over docenten die mishandelen en vernederen, kinderen voor straf naakt in de klas zetten of dwingen sigaretten te eten. Dat de pers het tegenwoordig aan de kaak stelt, is al vooruitgang.

In Moskou blijkt men zelden zo ver te gaan, al ontdekte mijn assistente Joelia een school die leerlingen voor straf in de bezemkast opsloot en een docente die kwebbelende zesjarigen een fopspeen in de mond duwde. Toen ouders protesteerden, erkende de juf alleen dat het onhygiënisch was. Nu krijgen de zesjarigen een pleister over de mond geplakt.

We eindigden bij school 1270. Weliswaar `licht stalinistisch' volgens sommige ouders, maar de docenten houden de handen thuis. Dus kochten we twee schooluniformpjes voor Famke en keek mijn vrouw op 1 september nerveus toe hoe zij voor het eerst naar haar lokaal werd afgemarcheerd in het gelid van klas 1B. We houden Famke nu goed in de gaten, maar ze vindt de school leuk en de juf lief.

Uiteraard liggen aan dat scholierengeluk enkele preventieve investeringen ten grondslag. Russisch onderwijs is namelijk gratis, maar niet heus. Het is als de chirurg die zijn patiënten voor hun operatie de keus laat: wilt u uw wond laten hechten met Russisch staaldraad dat geheel gratis groteske littekens achterlaat, of betaalt u vijftig dollar extra voor Duits hechtdraad? En wilt u schone lakens of liever dat laken waarop oompje Stjopa gisteren aan gangreen is gestorven?

Zo kan het voor je scholiertje ook geen kwaad te betalen wat de school aan `vrijwillige bijdragen' verwacht. Na de envelop smeergeld om je kind op een goede school te krijgen (in Moskou van tweehonderd tot tweeduizend dollar), volgt er vaak een bijdrage aan de faciliteiten. Zo hoorde ik vrienden over hun eerste rondleiding vertellen. ,,Dit is klas twee'', zei de directrice. ,,De ouders hebben meebetaald aan het meubilair.'' Klas twee bleek een fris lokaaltje met Ikea-meubeltjes en zelfs een computer. ,,En dit'', vervolgde de juf, ,,is het lokaal voor úw kinderen.'' De deur opende naar een ruimte die jarenlang leek uitgewoond door Afghaanse vluchtelingen.

Tot onze verbazing hengelde de directrice van school 1270 niet naar een envelop, noch naar meubels. Maar via andere kanalen druppelen de kosten nu binnen. ,,Wilt u een veilig schoolplein?'', vroeg juf Irina op de eerste ouderavond. Sure. Dan 360 roebel voor bewaking. Wilt u dat ze hun billen afvegen op het toilet? Natuurlijk. Gaarne geld voor wc-papier. Wilt u dat ze hun handen kunnen wassen? Ook dat. Gaarne geld voor zeep en tissues. Daarna begon de juf een corveerooster op te stellen om de klas te dweilen, de ramen te lappen en de gordijnen te wassen. Ach, u heeft geen tijd? Geld voor een schoonmaakster graag.

Scholen moeten wel bedelen en chanteren: van de staat krijgen ze het niet. In vijf jaar Poetin gingen 5.500 scholen dicht, 10 procent van het totaal. En wat de ouders betreft: wie belasting ontduikt – de hobby van elke Rus – kan geen `Europese' service eisen. Dus moet de school het maar bij ons halen.

Intussen houden wij ook juf Irina gelukkig: een doorsnee-onderwijzer verdient slechts 150 dollar per maand. Dus mag juf Irina onze Famke nu wekelijks drie uur bijles geven in de Russische taal, voor 120 dollar per maand. Dat geeft ons qua voorkeursbehandeling een voorsprong op die moeders die Irina op ouderavond probeerden te kopen met een boeket of een taartje, vermoeden we. Anderzijds is het hek wel van de dam, voorspelt onze huisbazin Jelena. Straks blijkt ongetwijfeld dat Famke half achterlijk is en staan de andere juffen in de rij voor `hoogst noodzakelijke' bijles.

Juf Irina lijkt goedgemutst. Gisteren zag ik vanuit de auto hoe Famke aan haar hand kwebbelend het schoolplein opliep. Irina glimlachte en leek niet geneigd haar met fopspeen of pleisters de mond te snoeren. En de Dag van de Onderwijzer is pas morgen, zo blijkt, dus kan ik nog een boeket kopen.