Niet zeggen, wel dragen wat je wilt

De nieuwe president van Iran beknibbelt op het beetje vrijheid van meningsuiting dat er was in het land. Aan de sociale vrijheid zal hij niet gauw komen.

Als je de kiezers wilt spreken die van de zomer de neoconservatief Mahmoud Ahmadinejad als president van Iran hebben gekozen, moet je een krakkemikkige taxi nemen en naar het grote mausoleum bij Teheran gaan van imam Khomeiny, de grondlegger van de islamitische republiek. Of naar het vrijdaggebed op de Universiteit van Teheran. De mensen die daar komen, zijn de armen, de mensen met de kleine baantjes en de werklozen. Het zijn de mensen uit het traditioneel denkende deel van de bevolking, de vrouwen in zwarte chador, de lange allesverhullende zwarte omslagdoek, en de mannen met revolutionaire stoppels of baard in jasjes die al lang hun vorm zijn vergeten.

De snelle jongens met hun lange haren en de meisjes in slanke kleurige jasjes uit de middenklasse zul je er niet vinden. Die zitten aan een hamburger in de fastfood Super Star.

Er komen steeds minder jonge Iraniërs naar het vrijdaggebed. Aan de vrouwenkant, onder het plastic afdak dat hen tegen regen en zon beschermt, zijn de voorste rijen voor speciale gasten en jongeren gereserveerd. Die ogen beter op de televisie dan de bejaarde volksvrouwen. Wie er nog zit, is Khomeiny's revolutie trouw.

Niet dat de revolutie van 1979 hun trouw is geweest. Een van de belangrijkste oogmerken van Khomeiny's revolutie was de arme massa's, de `onterfden op aarde', voorspoed te brengen. De revolutie heeft wel veel geestelijken grote welstand gebracht, maar de onterfden, de mostazafin, zijn er door het structurele wanbeleid en de corruptie van de geestelijken op achteruit gegaan.

De president beloofde in zijn verkiezingscampagne dat eindelijk goed te maken. Als aanhanger van de `lijn van de imam' (Khomeiny) zou hij werk creëren en vechten tegen de ongeremde corruptie. De Iraniërs, voorzover opgekomen, gaven de gelovige conservatief de voorkeur boven de oude pragmaticus Hashemi Rafsanjani, onder wiens presidentschap (1989-1997) ze alleen armer waren geworden.

Ahmadinejads overwinning betekende dat de conservatieven nu alle machtsorganen in handen hadden, een ontwikkeling die grote bezorgdheid wekte in de Iraanse middenklasse en in het buitenland. De conservatieven waren de rechters die pro-democratische kranten sloten en dissidenten naar de gevangenis stuurden, de stoottroepers die liberale betogers in elkaar ramden, de geestelijken die hervormingen blokkeerden. Zou de aanzienlijk toegenomen sociale vrijheid, het enige resultaat van de vorige president, de hervormer Mohammad Khatami, weer worden afgenomen?

Zowel aanhangers als tegenstanders van Ahmadinejad geloven voorlopig niet in een harde afrekening met de sociale vrijheid. Tegelijkertijd wordt de vrijheid van meningsuiting die er was wél doodgeknepen. ,,De 22 jaar die ik als uitgever werk, zeg ik steeds: het kan niet erger worden'', zegt de feministische uitgeefster Shahla Lahiji. ,,Maar het wordt steeds erger.''

In haar uitgeverij in het centrum van Teheran is het interieur nieuw. In maart, een paar dagen voor Vrouwendag, gooide een man een brandbom naar binnen. ,,Hij had gewacht tot ik en alle anderen 's avonds weg waren voordat hij in actie kwam. Ze wilden geen doden maar wel een duidelijke waarschuwing geven, intimideren.'' Dat was nog onder president Khatami. ,,Onder Khatami kwam de censuur niet direct van de regering. Het ministerie van Islamitische Leiding legde uit dat de orders tot censuur `ergens anders vandaan' kwamen. Maar nu zijn de conservatieven die achter die maatregelen zaten, zelf aan de macht.''

,,Wat ze doen is tegen de wet'', zegt Lahiji. ,,De wet zegt dat niets vóór publicatie kan worden gecontroleerd. Maar in werkelijkheid zijn hier alle boeken schuldig tenzij ze aantonen dat ze onschuldig zijn. Dat leidt tot zelfcensuur. Dat is een van de grote problemen in Iran: zelfcensuur. Ik heb in een artikel geschreven: iedereen weet dat wat ze doen illegaal is, maar niemand doet er iets tegen. Iedereen is bang voor zijn baan. Niemand wil in problemen komen. Uitgevers publiceren computerboeken. Geen enkele krant kritiseert de regering meer. De media zijn geluidloos, heel conservatief. Geen krant weerspiegelt meer iets van oppositie.''

Lahiji vecht door, net zoals de hervormer Isa Saharkhiz, uitgever van inmiddels allemaal verboden kranten en tijdschriften. ,,Al mijn bladen zijn me afgenomen, ze volgen me overal, ze luisteren mijn telefoon af. Als ik met iemand heb gesproken, bellen ze hem op en zeggen ze tegen hem dat hij me beter niet meer kan ontmoeten.''

De media dwingen tot zelfcensuur is één ding, zegt Sakharhiz, sociale vrijheid weer afpakken is heel wat anders. ,,Weer sociale restricties doorvoeren is heel wat moeilijker dan de politieke vrijheid aan banden leggen. Het volk is veranderd. Er is een nieuwe levensstijl. Het is net als met satellietschotels. Die zijn nog steeds verboden, maar zoveel mensen hebben er nu een op hun balkon staan dat het onmogelijk is geworden de politie erop af te sturen. Als je schotel wordt afgepakt, koop je volgende week voor 200 dollar een nieuwe. Het is veel makkelijker voor de autoriteiten een onwelkome uitzending te blokkeren.''

Het parlementslid Said Abu Taleb is een vertegenwoordiger van de machtige neoconservatieve meerderheid in het parlement en als zodanig Saharkhiz' kwelgeest. Maar hij bevestigt de opvatting van de hervormer. Hij heeft een nieuwtje: ,,U wist vast nog niet dat in het parlement wordt gepraat over verandering van de wet die nu nog satellietschotels verbiedt.'' En verder, zegt hij, heeft Ahmadinejad een veel meer open geest dan het Westen denkt. ,,Vijftien jaar geleden werden vrouwen die het niet zo nauw namen met de kledingregels massaal opgepakt. Ahmadinejad was daar toen tegen.''

,,Je moet economische politiek en sociaal-culturele zaken niet met elkaar vermengen'', zegt Abu Taleb. ,,Ik ben een vriend van Ahmadinejad. Ik ken zijn ideeën. Hij gelooft dat je de mensen vrij moet laten in hun persoonlijke levensstijl. Omdat hij afkomstig is uit een religieus en traditioneel milieu, kan hij dat standpunt ook laten gelden.''

In de conservatieve coalitie achter Ahmadinejad hebben neoconservatieven als Abu Taleb een machtige positie. Maar er zijn ook ultrareligieuze groepen in het gevolg van de president die liefst vandaag nog de vrouwen zouden willen dwingen hun lichte jasjes door een chador te vervangen en alle fastfood-zaken sluiten. Niemand weet of of ze sterk genoeg zijn op een bepaald moment hun zin door te drijven.

Uitgever Saharkhiz is ervan overtuigd dat het zelfs dan niet zal lukken de Iraniërs die vrijheid af te pakken. ,,De regering heeft die macht niet. Ze hebben geen grote gevangenissen om mensen lange tijd op te sluiten, of zelfs korte tijd. Als ze overtreders gaan oppakken, trekken de mensen misschien even wat conservatievere kleren aan. Een paar dagen later gaan ze dan weer terug naar hun gewone kledingstijl.''

Ahmadinejads kiezers zou zo'n ingreep bepaald niet bevallen. Terug naar het vrijdaggebed, waar Zeinab en Zahra uit respectievelijk Kerman en Bojnurd vooraan zitten. Ze studeren in Teheran koran-interpretatie en gaan vaak naar het vrijdaggebed omdat het een symbool is van de eenheid van de moslims en omdat je er nieuws hoort over de islamitische wereld. Ze hebben allebei op Ahmadinejad gestemd.

Vindt Zahra dat de regering vrouwen moet aanpakken die de kledingregels overtreden? ,,Er zijn natuurlijk een heleboel vrouwen die de kledingregels slecht volgen, onder invloed van het Westen en zo. Maar ik denk dat iedereen dat voor zichzelf moet beslissen.''