Na IJzeren Gordijn ook sluiergordijn weg

Toetreding van Turkije tot de EU kan twee mythes ontkrachten: die van de Ottomaanse onderdrukking van het Midden-Oosten en die van het niet samen kunnen gaan van christendom en islam, meent Ibrahim Al-Marashi.

Ik legde een middelbare-schoolleerling eens het verschil uit tussen de Verenigde Naties, de Arabische Liga en de Europese Unie. Ik vertelde hem dat de Verenigde Naties een club zijn die is gevormd om alle landen van de wereld te `verenigen' en met elkaar te laten praten, want dan voeren ze geen oorlog. In werkelijkheid bestrijden ze elkaar met woorden en beginnen evengoed nog oorlogen. Ik legde uit dat de Arabische Liga ook een club is, maar dat de leden elkaar als een soort voetbalclubs bestreden in een arena in Kaïro. De Europese Unie is ook een club, net als de VN en de Arabische Liga, maar ze heeft meer weg van een chique nachtclub – niet iedereen mag erin.

De `uitsmijters' van de EU-club hebben Turkije jarenlang de toegang geweigerd en het land gedwongen voor de deur te wachten, met de belofte dat het uiteindelijk zou worden binnengelaten. Sommige Turken hier in Istanbul zien de uitsmijters soms landen binnenlaten die in de rij staan, zoals Bulgarije, terwijl ze Turkije nog altijd de toegang weigeren. Hun angst is dat de uitsmijters aan het eind van de avond tegen Turkije zullen zeggen: ,,Sorry, de club is gesloten. Jammer dat je al die tijd voor niets hebt staan wachten.''

Ik vertelde de scholier dat EU Europese Unie betekent, maar waarschuwde hem wel dat het volgens sommige clubleden een christelijke unie is, omdat zij vinden dat het christendom een integraal bestanddeel van de Europese cultuur is.

Het geschil over het lidmaatschap van Turkije richt zich op zijn grootte, relatieve armoede, andere cultuur en geografische ligging, maar één vraag keert telkens terug in de discussie en wel of het christelijke Europa een `islamitisch' Turkije kan accepteren. Deze vraag is tekenend voor de Europese angst om een land met een godsdienst uit het Midden-Oosten toe te laten tot een in wezen toch exclusief-christelijke `nachtclub'.

In de `verbale oorlog' die na 11 september 2001 is ontstaan tussen het christelijke Westen en het islamitische Oosten, worden twee stemmen zelden gehoord; die van de nieuwe generatie uit het Midden-Oosten die geboren en getogen is in Amerika of Europa – gemeenschappen die in deze oorlog tussen beide kampen heen en weer geslingerd worden – en die van een nieuwe generatie die opkomt in het Midden-Oosten en die volgens sommige analisten in de Verenigde Staten en Europa de sleutelrol zal spelen in de hervorming van het Midden-Oosten. Maar de westerlingen die spreken over de radicale islam, de democratisering in het Midden-Oosten of de rol van Turkije in Europa, hebben deze nieuwe generaties nooit de kans geboden om over deze kwesties mee te praten.

Nu de besprekingen over de Turkse toetreding tot de EU zijn begonnen, heeft deze nieuwe generatie – waartoe ik behoor – ook belang bij deze zaak. Ik groeide op in het Westen en ik weet nog dat ik als jonge scholier tijdens de laatste jaren van de Koude Oorlog voor het eerst hoorde over een `IJzeren Gordijn' dat West-Europa van het communistische Oosten scheidde. Geschokt ontdekte ik later dat het maar een denkbeeldige barrière was. Maar ik durf wel te stellen dat in Europa nu al eeuwenlang een `sluiergordijn' het islamitische `Oosten' van het christelijke `Westen' scheidt.

Ik heb altijd het gevoel gehad dat deze denkbeeldige barrière ophield bij de grenzen van Bulgarije en Griekenland met Turkije, en daar het Midden-Oosten van Europa scheidde. Terwijl ik als moslim in het Westen opgroeide, worstelde ik met de beslissing aan welke kant van dit Gordijn ik thuishoorde. Mijn hoop is dat de Turkse toetreding tot de EU deze denkbeeldige muur eindelijk zal slechten.

In de Arabische wereld en Europa heersen twee mythes die de Turkse toetreding tot de EU eindelijk zouden kunnen ontkrachten. De eerste is die van `400 jaar Ottomaanse onderdrukking', zo algemeen in de Arabische wereld dat zelfs een Irakees als ik, die in het Westen opgroeide, deze historische bagage (of historische onzin) van mijn voorouders erfde.

De Turkse toetreding tot de EU zal misschien als eerste stap dienen om deze mythe te vernietigen. Terwijl de Amerikaanse pogingen tot democratisering van het Midden-Oosten in de Arabische wereld vaak worden gezien als een verborgen complot om de hegemonie te verwerven, hoor je nooit over een samenzwering van de EU om het gebied te overheersen. Turkije zal als EU-lid een waardevolle partner blijken bij deze poging om hervormingen te bevorderen. Misschien zullen de Arabieren zich nu gaan richten op de toekomst van Turkije in plaats van op zijn verleden.

De tweede mythe, aanwezig in Europa, is de gedachte dat de Turkse toetreding tot Europa een wezensvreemde godsdienst naar dit werelddeel zal brengen.

Een paar kilometer buiten de stad Mardin in Zuidoost-Turkije ligt het indrukwekkende klooster Deyrulzafferan, te midden van dorre, glooiende heuvels en hier en daar een olijfboom op de terrashellingen.

De monniken in het klooster spreken Arabisch, Turks, Engels en Aramees, de taal van Jezus Christus en de liturgische taal van de Suryani-Kerk.

Op de muur is hier een afbeelding te vinden van een bebaarde man met in de ene hand een kruis en in de andere een staf met een tweekoppige adelaar. Dit is de patriarch Mar Elias Shakir de Derde, die tot zijn dood de hoogste religieuze post in deze Kerk bekleedde. Hij is bovendien een oom van mij van moederskant.

Als kind van een Iraakse moslimfamilie waaruit de nodige geestelijken waren voortgekomen, heeft het me jaren gekost om me te verzoenen met mijn christelijke wortels. Deze overlappende identiteiten maakten mijn bestaan als Engels-Iraaks-Amerikaan – vandaag de dag een drievoudige tegenstelling – alleen nog maar moeilijker.

Ik vond mijn persoonlijke inter-religieuze vrede, toen ik dit klooster in de heuvels van Anatolië bezocht. Op dat moment wenste ik alleen nog maar dat de wereld waarin wij leven dezelfde vrede zou kunnen vinden, en turend naar dat majesteitelijke klooster wenste ik dat de Turkse toetreding tot de EU ook de twee geloven op het Europese continent zou samenbrengen.

Ik heb die jonge scholier ook eens uitgelegd dat Hollywood het heilige land voor de productie van films is, maar dat het Heilige Land het Hollywood voor de productie van godsdiensten is. Na een bezoek aan dit klooster kun je begrijpen dat Turkije de bakermat van het oude christendom was, een uitloper van het betwiste Heilige Land.

De Europese islamofobie en de angst voor de Turkse godsdienst `van het Midden-Oosten' zijn ongegrond, want de Europeanen belijden zelf een godsdienst uit het Midden-Oosten – het christendom. Ze vergeten vaak dat het christendom net als de islam is ontstaan in het Midden-Oosten, en dat ook Jezus uit het Midden-Oosten kwam. Als het christendom in wezen een godsdienst uit het Midden-Oosten is, dan zal de Turkse toetreding tot de EU aantonen dat er in Europa ruimte is voor twee godsdiensten uit het Midden-Oosten.

Ibrahim Al-Marashi is onder meer verbonden aan de Sabanci-universiteit in Istanbul. Dit artikel is eerder verschenen in The Daily Star (Beiroet).