Vlot De Jong verbeeldt tijdgeest briljant

Toen Folkert de Jong (Alkmaar, 1972) in mei 2001 `doorbrak', werd hij regelmatig vergeleken met Georg Grosz en Otto Dix. Daar was wat voor te zeggen, want net als deze interbellumschilders specialiseerde beeldhouwer De Jong zich in het groteske en perverse leven. Hij voerde gruwelijk grimlachende militairen op, terroristen met konijnenoren, soldaten die vervaarlijk zwaaien met hun krukken – in het grote beeld The Iceman Cometh vonden ze allemaal hun plaats. Terecht werd De Jongs officieuze `debuut' met veel enthousiasme onthaald.

Nu, vier jaar later, heeft De Jong in het Domein in Sittard zijn eerste museale solo en is de vergelijking met Grosz en Dix nog pregnanter geworden. Zijn beelden zijn nog steeds grotesk, maar na alle gebeurtenissen vanaf september 2001 vallen ze ook pijnlijk samen met de tijdgeest. Zoals Grosz en Dix de verwarring van de jaren dertig verbeelden, zo is het of De Jong ons in volle glorie de krachten toont die de actualiteit beheersen, maar toch onzichtbaar blijven. Dat komt niet alleen door al die rare figuren die zijn werk nog steeds bevolken, maar ook door zijn keuze van materiaal. De Jong werkt voornamelijk met styrofoam en purschuim, goedkope bouwmaterialen die normaal verborgen blijven achter wanden en in spouwmuren, maar toch een vreemd aantrekkelijke lichtblauwe of vuilgele kleur hebben. Doordat ze ook makkelijk te hanteren zijn en altijd iets provisorisch houden, geven ze De Jongs beelden altijd iets ironisch en speels. Dat zie je vooral goed in Life's Illusions (2003) een installatie waarin De Jong een soort styrofoamen Adams Family opvoert: het kampvuurtje knettert roze, groen en lichtblauw, de vrouw des huizes zwaait met een bijl, de man zit vastgezogen aan een drinkbeker-met-rietje en het bezoek is een blubberige purschuimen groene Michelin-man die ieder moment in elkaar lijkt te kunnen zakken – de muren om hen heen zijn daar alvast mee begonnen.

Hoe aanstekelijk deze installatie ook was, en hoe geestig De Jong erin verwees naar de strip- en horrorcultuur, het werk riep ook even de angst op dat De Jong zou blijven steken in vrijblijvend anarchisme. Vooral om die reden is Shoot the Freak een revelatie, want in Sittard laat De Jong overtuigend zien dat hij nog veel meer in huis heeft – wat heet. De grote installatie Medusa's First Move: The Council (2005), nu voor het eerst in Nederland te zien, is een bijzondere gebeurtenis, zeg maar gerust een meesterwerk. En zoals dat vaker gaat met zulke werken is het nauwelijks te beschrijven waarom het zo goed is, al heeft het er ongetwijfeld mee te maken dat in Medusa alle voornoemde sterke punten van De Jong in verhevigde mate terugkomen. Dat begint al met het tafereel: zeven absurde figuren, die om een tafel zitten, op een vlot. De vrouwen zijn heksachtig, de mannen zijn grimassende, maar geamputeerde militairen, de karabijnen staan nonchalant tegen de tafel geleund en boven het tafereel hangt een geweldige styrofoamen kroonluchter – hier wordt een complot van Hieronymusch Bosch-achtige proporties gesmeed.

Tegelijk haalt De Jong in Medusa's First Move prachtige beeldhouwertrucs uit. Zo werkt het vlot als een provisorische sokkel die er weliswaar gammel uitziet, maar toch maakt dat je tegen de figuren moet opkijken, wat ze nog valser en ongrijpbaarder maakt. Ook zijn sommige figuren nadrukkelijk hol van binnen – een van de heksen laat zich maar zo maar onder haar rok kijken, maar blijkt daar zonder benen te zitten.

En zo gaat het door. Er is in Medusa's First Move zoveel te associëren, te denken en te lachen dat je er niet op uitgekeken raakt, en achterblijft met het gevoel dat het heel veel zegt over de tijd waarin we leven – over absurditeit, vluchtigheid en angst, precies zoals Georg Grosz en Otto Dix dat zeventig jaar geleden deden. Maar de Jong doet het nu, en komt zomaar aanzetten met een installatie die in geen enkele erezaal van welk Nederlands museum dan ook zou misstaan. Een meesterwerk in piepschuim. Zomaar. Gaat dat zien.

Folkert de Jong: Shoot the Freak. Het Domein, Kapittelstraat 6, Sittard. Di t/m zo 11-17u. T/m 30 oktober. Inl.: 046-451 3460, www.hetdomein.nl