Spion als vriend in mannenspel

Verraden door je enige vriend, daar zou het politieke toneelstuk Democraten over gaan. De Britse schrijver Michael Frayn gebruikt voor zijn stuk Democracy (2003) een prachtig gegeven uit de recente Duitse politieke geschiedenis: de charismatische West-Duitse bondskanselier Willy Brandt kwam in 1974 ten val, toen uitkwam dat zijn persoonlijke assistent Günter Guillaume een spion voor Oost-Duitsland was.

Het Nationale Toneel brengt de Nederlandse versie, in de regie van Peter de Baan. De Baans beeld van de Duitse politiek is ongeveer zoals je kunt verwachten: een groep mannen van middelbare leeftijd in grijze pakken die druk rondbenen tussen achttien groene bureaus. In de lucht hangen twee archiefkasten. Het is aan hoofdrolspelers Huub Stapel en Stefan de Walle om warmte en menselijkheid te brengen in deze ongezellige mannenspeeltuin. Stapel, zelden op toneel te zien, is een aangename verrassing. De kleine acteur met zijn scherpe gezicht heeft een hele andere uitstraling dan Brandt, die meer op een lieve beer leek. Maar hij weet precies de juiste toon te treffen: een warme, ondoorgrondelijke man in een machtsvacuüm, die zijn macht vooral behoudt door niet te regeren. Stapel blinkt uit in stil spel. En als hij spreekt, weet hij aan iedere woord een groot belang te geven.

De Walle doet geen enkele moeite om op een spion te lijken. Hij toont vooral de andere kant van Guillaume: een gezellige, dienstbare slijmbal. De Walle krijgt zijn publiek moeiteloos mee. Soms kijkt hij wel héél olijk de zaal in, maar dat zij hem vergeven. Hij krijgt het voor elkaar dat de zaal meeleeft met een DDR-spion.

Blijkbaar vond hij Frayn het verraad door een vriend te voor de hand liggend, dus hij geeft een draai aan het verhaal. Gillaume is in dit toneelstuk écht een toegewijde vriend van Brandt. Brandt en hij zijn buitenbeentjes in het Duitse machtscentrum, ontheemden die zich nergens thuis voelen. De meester en de dienaar, maar ook de verzorger en het verwende kind. Prachtig is het moment dat Guillaume, reeds ontmaskerd, in de gevangenis zit en op tv ziet dat Brandt een jasje aanheeft dat niet past bij zijn broek: hij kan niet zonder mij, roept hij bezorgd uit.

Het verraad komt bij Frayn vanuit Brandts eigen partij, de SDP, waar iedereen wel een reden heeft om aan zijn stoelpoten te zagen. Over deze partijpolitiek gaat Democraten grotendeels. En dat is een beetje saai. Jongens die de hele avond Risk spelen. Voor de spelers van levensbelang, maar de omstanders halen hun schouders op.

En spion Guillaume is zo effectief in een good guy veranderd, dat daarmee de angel uit de intrige is gehaald. Nu worden twee vrienden door de golven der geschiedenis uiteen gedreven. Ook mooi, maar niet zo spannend.

Voorstelling: Democraten van Michael Frayn door het Nationale Toneel. Vertaling: Charles de Tex. Regie: Peter de Baan. Gezien: 1/10 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 23/12. Inl. 070-3181444 of www.nationaletoneel.nl.