`Moet je horen wat een akoestiek'

De provincie Gelderland wil 23 miljoen euro van het rijk voor de restauratie van Radio Kootwijk. Het voormalige zendcomplex wordt mogelijk een `Elektryseum', een museum over elektriciteit . ,,Hier ligt goud.''

Het opschrift op de siersteen bij de ingang van het voormalige zendcomplex Radio Kootwijk is door de actualiteit achterhaald. ,,Radio Kootwijk, terug naar de natuur'', luidt de afscheidsboodschap die KPN bij het verlaten van het complex in 2001 heeft achtergelaten. Maar sloop van de gebouwen, zoals KPN wilde, is door tussenkomst van de overheid voorkomen. Eind 2003 is Radio Kootwijk met behulp van Europese subsidies voor 8,1 miljoen euro van KPN gekocht.

,,Dit had er bijna niet meer gestaan'', zegt gedeputeerde Theo Peters op de stoep van de Kathedraal, de blikvanger van het zendcomplex. Nu het is gered van de sloophamer spant hij zich samen met andere overheden in om Radio Kootwijk te kunnen renoveren en het een cultureel-economische bestemming te geven. Mogelijk wordt het een Elektryseum; een museum dat de betekenis van elektriciteit vroeger, nu en in de toekomst schetst en dit combineert met kunst en cultuur. De Kathedraal is geschikt voor manifestaties en exposities, van bijvoorbeeld museum Kröller-Müller; in de omliggende gebouwen moet een mix van activiteiten worden ontplooid.

De initiatiefnemers van het Elektryseum, de investeerders Felix Visser en Harry de Winter, vergelijken hun plan met de Westergasfabriek, het Amsterdamse industrieterrein dat is verbouwd tot cultureel stadspark. Voor het einde van het jaar moeten zij de provincie Gelderland meedelen of het Elektryseum financieel haalbaar is. Gedeputeerde Peters ziet het al helemaal voor zich. ,,Hier ligt goud'', zegt hij met een brede armzwaai. ,,In de garage kun je een prachtig grand café vestigen en het hotel kan zijn oude functie terug krijgen.''

Boven de ingang van de Kathedraal herinneren de sculpturen van twee vrouwenhoofden, één met Europees en de ander met Aziatisch uiterlijk, aan de oorspronkelijke functie van het complex. Radio Kootwijk is begin jaren twintig gebouwd om het radioverkeer met Nederlands-Indië te onderhouden. De zendmachines in de Kathedraal waren via draden verbonden met zes zendmasten van tweehonderd meter hoog, die in een cirkelvorm rond het gebouw stonden.

Vanaf 1974 is Radio Kootwijk alleen nog gebruikt voor lucht- en scheepvaartverkeer. Op 31 december 1998 is het buiten gebruik gesteld. Maar de Kathedraal, een rijksmonument, wordt met enige regelmaat gebruikt voor ondermeer personeelsbijeenkomsten en voorstellingen. Het symmetrische gebouw is bijna dertig meter hoog. Die hoogte was nodig om met de zendmachines te kunnen manoeuvreren en de warmte van de zendlampen af te kunnen voeren. ,,Moet je horen wat een akoestiek, hier kun je prachtige concerten geven'', zegt gedeputeerde Peters als hij de zenderzaal binnenloopt. Op het eerste oog verkeert het gebouw nog in redelijke staat, maar schijnt bedriegt, zegt projectmanager cultuurhistorie Rien Koopsen van de provincie Gelderland. Het dak is niet meer waterdicht op de gevels komen kale plekken tevoorschijn. ,,Het is de laatste vijf jaar hard achteruit gehold'', zegt Koopsen.

Radio Kootwijk omvat behalve de Kathedraal een tiental bijgebouwen, een watertoren, een voormalig hotel en 450 hectare natuurgebied. Voor de totale restauratie is 23 miljoen euro nodig. Gelderland wil dat het rijk met een eenmalige financiële injectie over de brug komt. Peters: ,,Als je dit wilt behouden, moet je het in één klap goed doen. Desnoods buiten alle procedures om.''

Staatssecretaris Medy van der Laan (OCW) brengt in oktober een bezoek aan Radio Kootwijk en de provincie hoopt ook de vaste kamercommissie voor cultuur te verwelkomen. De ervaring leert dat het monumentale zendcomplex veel indruk maakt op de bezoekers. ,,Je moet het zien. Bij het aanvragen van de sloopvergunning zijn ook onze ogen echt opengegaan'', zegt gedeputeerde Peters.

Voor de provincie behoort Radio Kootwijk wereldwijd tot de top-20 van architectonisch en cultuurhistorisch waardevolle complexen. De beeldbepalende gebouwen zijn ontworpen door architect J.M. Luthmann en dragen kenmerken van de Amsterdamse School. ,,Dit zou niet misstaan op de werelderfgoedlijst van Unesco'', concludeert Koopsen.

Radio Kootwijk is ook door de ligging van grote waarde. Het is gebouwd in een zandverstuiving, om storingsvrij te kunnen zenden, maar wordt nu grotendeels omringd door heide, struiken en bomen. Het is het leefgebied van onder meer de klapekster, geelgors en boomleeuwerik. Het is de bedoeling zichtlijnen te herstellen door bos te kappen. Daarmee krijgt het voormalige antenneterrein dan weer een open karakter en worden heideterreinen weer met elkaar verbonden.

Uitgangspunt bij de ontwikkeling is dat de stilte en rust op Radio Kootwijk zoveel mogelijk blijven. De 120 bewoners van de gelijknamige buurtschap Radio Kootwijk zien dit als een tegenstrijdigheid. ,,Je kunt op je vingers natellen dat er veel mensen moeten komen om het economisch rendabel te maken'', zegt voorzitter Ariane van Burg van de dorpsraad. De bewoners, die wonen langs de enige toegangsweg naar het complex, vrezen dat het dan gedaan is met de rust en pleiten voor een beperkte ingebruikname. Van Burg: ,,Als dit zo'n belangrijk cultureel-historisch erfgoed is, moet je het dan wel op zo'n manier uitbaten? Je kunt er ook gewoon van genieten.''

De noodzakelijke wijziging van het bestemmingsplan kan rekenen op bezwaren vanuit de buurtschap. Gedeputeerde Peters verzekert dat de bezwaren serieus worden genomen, al tekent hij aan dat toen Radio Kootwijk dienst deed als zendstation er ook al druk verkeer was. Mogelijk dat de aanleg van een transferium de verkeersoverlast kan beperken. Het moet mogelijk zijn, denkt Peters, om het complex een economische functie te geven, zonder schade toe te brengen aan de natuur. ,,Dit is een uniek complex in een unieke omgeving.'' En dat vraagt, voegt hij er snel aan toe, om een unieke bijdrage van het rijk.