Lilian wordt tegen zichzelf beschermd

Mensen die `beschermd wonen', wonen zelfstandig, maar krijgen veel begeleiding. Dat is beter en goedkoper dan opname in een psychiatrisch ziekenhuis. Maar de wachtlijsten zijn lang door de krapte op de woningmarkt.

Lilian krijgt elke twee weken een prik. Daar zitten een antidepressivum en een antipsychoticum in, precies haar dosering. Dan hoeft ze zelf niet aan haar medicijnen te denken. Want die vergat ze domweg in te nemen, vertelt ze. Of er was wel eens een vriend, zoals eind jaren negentig, die haar negatief beïnvloedde. ,,Hij zei `Lil', die prik is slecht voor je, doe dat toch niet.'' Hij zette haar aan tot drinken. Dat leidde tot haar laatste psychose in 2001. Toen stak ze zichzelf in brand.

Sindsdien woont Lilian (56) beschermd, zoals dat heet. Ze houdt zich aan haar prik en leidt een stabiel leven. Net als dertien andere psychiatrische patiënten op haar adres heeft ze een eigen woonkamer, keukentje, slaaphoek en badkamer. Het complex staat in een rustige woonwijk in Amstelveen. Er is een gemeenschappelijke ruimte waar bewoners spelletjes kunnen doen, de krant lezen en waar ze twee keer per dag verplicht samen moeten komen voor een `koffie-moment'. Van half negen 's ochtends tot tien uur 's avonds zijn er begeleiders aanwezig, 's nachts is er altijd iemand bereikbaar.

Het beschermd wonen geldt als hét alternatief voor opgenomen worden, wat veel duurder is. Maar de wachtlijsten ervoor zijn lang en worden steeds langer. Nu wonen zo'n 4.500 mensen beschermd bij 24 zelfstandige Regionale instellingen beschermd wonen (RIBW's), en nog eens 2.000 mensen bij kleinere RIBW's die zijn gelieerd aan een psychiatrisch ziekenhuis.

Maar nog eens 4.800 mensen wachten op een plek zoals die van Lilian; de helft heeft er officieel recht op (een indicatie), de andere helft krijgt zo'n `indicatie' binnenkort. En dat zijn alleen de wachtlijsten van de 24 grote RIBW`s. Een beschermd-wonenplek wordt betaald uit de AWBZ en bewoners betalen zelf ook mee van hun uitkering.

Beschermd wonen is voor patiënten vaak ook een betere manier van leven dan bij ouders, alleen of op straat. Ze hebben privacy maar ze worden ook tegen zichzelf beschermd door de begeleiders. Die delen de medicijnen uit en sporen bewoners zonodig aan naar buiten te gaan, te eten en zichzelf te verzorgen. Met vaste regelmaat maken bewoners afspraken met begeleiders over hun dagelijks leven en mogelijke ambities. Lilian wijst op haar glimmende fornuis. ,,Ik heb afgesproken dat ik vaker moet koken zodat ik gezonder eet. Niet alleen pizza.''

Oorzaak voor de wachtlijsten is dat de woningmarkt muurvast zit. Het stroomt niet door. Bij Lilian bijvoorbeeld wonen twee bewoners die inmiddels goed alleen zouden kunnen wonen, met steun van een begeleider die wekelijks langskomt. Maar er zijn in heel Amstelveen geen huurwoningen voor hen te vinden. Locatiehoofd Frouco Kramer heeft het aan de gemeente gevraagd, en aan lokale woningbouwcorporaties. ,,De goedkope woningen díe ze hebben, hebben ze nodig voor anderen.'' Dus blijven die mensen in het beschermdwonenproject, en blijven anderen in een duur psychiatrisch ziekenhuis of thuis.

Ook beschermd wonen is kostbaar, zegt Hans Goeman, bestuurslid van de 24 RIBW's. Ook in die zin is het beter dat mensen zo snel mogelijk weer zelfstandig gaan wonen. ,,Iemand die beschermd woont, kost vijf keer zo veel als iemand die alleen woont en bijvoorbeeld wekelijks bezoek krijgt, omdat de begeleiding veel intensiever is.'' De bedoeling is dat mensen hooguit een paar jaar beschermd wonen, zegt locatiehoofd Frouco Kramer in Amstelveen. ,,We zeggen altijd: zo kort mogelijk, maar zo lang als nodig.'' Sommige bewoners zullen nooit meer zelfstandig kunnen wonen.

Lilian draagt een groene baret, grote oorbellen en heeft rode lippenstift op. Ze schildert graag en rookt wel eens een sigaretje. Ze praat gemakkelijk. Op haar 32ste kreeg ze een kind, werd ze depressief en kreeg ze psychoses. Haar man kon dat na een tijd niet meer aan. Ze scheidden en hij voedde haar zoon op met hulp van familie. Ze is op goede voet met haar familie, haar zoon komt zaterdag weer op bezoek. Lilian woont al zestien jaar onder begeleiding, de ene keer in een ziekenhuis, de andere keer in een beschermde woongroep, dan weer half-zelfstandig. Ze heeft nog nooit alleen gewoond.

De meeste woningbouwcorporaties doen steeds beter hun best om RIBW-plekken te maken, zegt Hans Goeman. ,,Maar er is te weinig geld per patiënt beschikbaar voor huur, minder dan bijvoorbeeld voor verstandelijk gehandicapten. En dus moeten corporaties erop toeleggen. Veel willen dat wel, maar sommige niet.''

Bovendien willen steeds meer psychiatrisch patiënten een woonruimte met wat privacy zoals in Amstelveen in plaats van een beschermde woongroep waarbij iedereen de keuken en wc deelt, zegt directeur Fer Haak van de RIBW in Kennemerland. Een woongroep is voordeliger. ,,Maar ook deze mensen hebben recht op wat privacy en rust.'' Toch moet Haak compromissen sluiten, gezien de wachtlijst. ,,We nemen soms genoegen met huizen die eigenlijk niet goed genoeg zijn.''

,,De schaarste aan goedkope woningen is een groter probleem voor beschermd wonen dan de huur die de RIBW's kunnen opbrengen'', zegt Wim van Leeuwen, voorzitter van Aedes, de organisatie van alle woningbouwcorporaties. Want er zijn allerlei huurders die wachten op een goedkope woning, zegt hij. Corporaties wíllen wel plekken maken voor beschermd wonen, mits RIBW's garanderen dat de bewoners altijd goed worden begeleid en dat de (lage) huur altijd wordt betaald. ,,Dat spreekt niet altijd vanzelf.'' Hij vindt beschermd wonen en de doorstroming daarin van ,,groot maatschappelijk belang''. ,,Voor de bewoners zelf maar ook voor de leefbaarheid in buurten.''

Koken? Dick kijkt alsof hem iets oneerbaars is gevraagd. Zoals op elke vraag, zwijgt hij eerst heel lang. Dan geeft hij opeens scherp antwoord. ,,Nee, dat doe ik niet.'' Een paar keer per week loopt hij naar de grutter, vertelt hij, en dan koopt hij iets wat hij kan opwarmen. Hij woont sinds zes maanden in het complex bij Lilian. Tot die tijd, hij is 58, woonde hij alleen. Hij was werkloos, al werkte hij vroeger veel als chauffeur. De laatste tijd thuis waste hij zichzelf niet en lag hij de hele dag in bed. Volgens zijn arts is hij manisch-depressief. ,,Hier zeggen ze: ga je scheren. Dat vind ik wel prettig.''

Hij doet nu niet veel, zegt hij, hij heeft er geen zin in. Er was een oude vrouw in de buurt met wie Dick tot voor kort elke dag ging wandelen. Dat was fijn. Maar zij is onlangs overleden.