Rome voert oorlog over Ara Pacis

In Rome rust een ban op moderne architectuur. De Amerikaanse architect Richard Meier heeft die doorbroken met de bouw van een glazen omhulsel van de Ara Pacis, de vredesark van Keizer Augustus.

Al zes decennia zijn Rome en moderne architectuur elkaar uitsluitende werelden. Sinds Benitto Mussolini er de scepter zwaaide, is er nooit meer een modern gebouw in het stadscentrum neergezet. Het beschermen van de oude architectonische topstukken werd belangrijker gevonden.

Een buitenlander, de Amerikaanse architect Richard Meier, heeft die ban nu na heel veel strijd doorbroken. Het eerste moderne bouwwerk in de eeuwige stad, waarvan de bouwstijl tot in alle machtscentra van de wereld is gekopieerd, komt van de hand van een vertegenwoordiger van de huidige wereldmacht: de Verenigde Staten van Amerika. En dat doet pijn in Rome.

Het gaat eigenlijk om een doos. De creatie van Meier is een omhulsel van glas, geflankeerd door stenen vleugels. Het moet de kostbare Ara Pacis Augustae beschermen; ,,een monument in waarde vergelijkbaar met de zuil van Trajanus en de triomfboog van Constantijn'', aldus de hoogste erfgoedbeheerder van de stad, Eugenio La Rocca.

Dit `Altaar van de Vrede' werd in het jaar 9 voor Christus door keizer Augustus geopend, verdween twee eeuwen later voor 1700 jaar onder de grond, en werd pas in 1938 weer opgericht. De bouw van een nieuwe beschermkap was nodig omdat de oude, uit de tijd van Mussolini, geen bescherming meer bood tegen luchtverontreiniging, zon en vocht.

Deden de oude Romeinen er slechts drieënhalf jaar over om de Ara Pacis te beeldhouwen, hun moderne nakomelingen hebben er door alle polemieken tien jaar voor nodig gehad om het moderne omhulsel te realiseren. Zelfs bij de presentatie vorige week vrijdag was het nog niet af.

Een ware oorlog speelde zich af rondom het Altaar van de Vrede. Vier keer werd de bouw stilgelegd. De kosten verdrievoudigden tot bijna 17 miljoen euro. Een ex-staatssecretaris van Cultuur ging in hongerstaking om de bouw definitief te stoppen. Architecten stuurden nog deze maand een open brief naar de Corriere della Sera, waarin ze protesteerden tegen de ,,invasie van buitenlandse architecten in Italië''. Door critici wordt Meiers creatie vergeleken met een benzinestation. Ze spreken van de `Los Angelisatie van Rome'.

Meiers omhulsel ontketende niet alleen ruzie tussen Italiaanse en buitenlandse architecten, maar ook tussen links en rechts; tussen de postfascisten die het erfgoed van Mussolini wilden bewaren, en de linkse stadsbestuurders die juist op de door Mussolini ingerichte plekken Rome willen moderniseren.

Ook afgelopen vrijdag 23 september en de geboortedag van keizer Augustus wordt tijdens de presentatie van het nieuwe Ara Pacis-museum volop geprotesteerd voor de ingang. ,,Waarom is het een gebouw waar de Ara Pacis wel tien keer in kan? We zijn niet tegen modern, maar wel tegen modern op deze plaats'', zeggen Giorgio Muratore, hoogleraar architectuurgeschiedenis, en Antonio Tamburino, docent stedenbouw. ,,Het gebouw blokkeert het uitzicht op de Tiber op de plek waar ooit de oude haven was. Het zou veel mooier zijn geweest die haven op te graven, en het contact tussen stad en rivier te herstellen. Nu is er beton gestort en zullen we de haven nooit meer zien. Men heeft de slechtst mogelijke ingreep gedaan.''

Hoeveel eenvoudiger ging het er tweeduizend jaar geleden aan toe, bij de bouw van het monument zelf. In die dagen had één man het voor het zeggen. De opdracht voor een Altaar van de Vrede gaf Augustus, de eerste Romeinse keizer, in 13 voor Christus. Hij had juist Gallië en Spanje definitie onderworpen en wilde met het monument een ode brengen aan de vrede die hij Europa op zijn voorwaarden had opgelegd.

De Ara Pacis werd een tempel van tien bij twintig meter, vijf meter hoog. In de voorkant leidde een poort naar het altaar binnenin. Op de muren afbeeldingen van de processie tijdens de ontvangst van keizer Augustus terug in Rome.

Jarenlang diende de Ara Pacis als het ceremonieel centrum van Rome, waar men dankte voor de vrede, het goed bestuur en de welvaart die Augustus had gebracht. Twee eeuwen later moest het wijken voor nieuwe bouwwerken van andere keizers met andere grootse plannen. Pas in 1568 werden de eerste marmeren gebeeldhouwde brokstukken van de Ara Pacis teruggevonden. Ze kwamen in het Uffizi-museum in Florence terecht. Een ander deel vond zijn bestemming in het Louvre te Parijs en bevindt zich daar nog steeds.

In 1937 slaagden archeologen er dankzij een nieuwe techniek in om heel veel stukken op te graven. Mussolini gaf opdracht om met de puzzelstukken een nieuwe Ara Pacis op te richten. Niet bij de Camp Marzio, maar een halve kilometer verderop, waar hij een hele stadswijk met de grond gelijk had gemaakt om er de Piazza Augusto Imperatore te laten verrijzen in de modernistische fascistische bouwstijl. Midden op het plein lag het mausoleum van Augustus, een ronde grafheuvel waar Mussolini zelf begraven had willen worden. Aan de oever van de Tiber verrees de nieuwe Ara Pacis, een combinatie van originele brokstukken en gips, overkapt door een glazen constructie met stenen zuilen. Het complex, dat op 23 september 1938 en dus 2000 jaar na de geboorte van Augustus werd geopend, moest het centrum worden van het nieuwe fascistische keizerrijk.

Uitgerekend hier, waar de fascisten de laatste moderne gebouwen van het stadscentrum van Rome bouwden, start nu de modernisering, geleid door het linkse stadsbestuur. ,,Het is een zeer belangrijk project voor de stad, dat aantoont dat Rome in staat is om de 21ste eeuw binnen te gaan'', zegt architect Richard Meier over zijn creatie.

Maar zo simpel is het niet in het hedendaags Rome. Hoeveel technische hoogstandjes er ook zijn verricht om de zichtbaarheid van het monument achter glas te vergroten. Hoe mooi het auditorium en de expositieruimten van het Ara Pacismuseum ook worden – wat pas duidelijk zal zijn bij de echte opening in april. En hoezeer Meier en het linkse stadsbestuur ook hopen dat dit het eerste zal zijn van vele moderne projecten.

,,Wie in Rome naar de toekomst kijkt, moet het altijd opnemen tegen het verleden'', zegt kunstenaar Federico del Prete, die de polemieken en de bouw sinds het begin heeft fotografeerd. ,,Logisch dus dat het eerste moderne gebouw alleen heeft kunnen verrijzen in dienst en ter bescherming van een klassiek monument.''