`Niet alles, maar veel moet anders bij de VN'

Mark Malloch Brown voert als kabinetschef van Kofi Annan radicale ingrepen door bij de VN, die geteisterd zijn door schandalen. Hij speelde een hoofdrol bij het gedwongen ontslag van Ruud Lubbers. Maar er zijn meer hervormingen nodig. `Er is hier een proces van afstomping.'

Mark Malloch Brown (52), de Britse kabinetschef en `troubleshooter' van VN-chef Kofi Annan, praat zacht en bedachtzaam, maar draait er niet omheen: ,,De Verenigde Naties zitten in een crisis. Als wij er niet in slagen om de organisatie te hervormen, komen we in een nog grotere, zéér ernstige crisis.'' Ja, de reputatie van zijn ,,vriend'' Annan heeft een dreun gekregen door de VN-schandalen, zoals corruptie en mismanagement bij het Iraakse olie-voor-voedselprogramma: ,,Het is een eenzame en moeilijke tijd voor hem geweest.''

We zitten in zijn kamer op de 38ste verdieping van het VN-hoofdkantoor in New York, een tiental meters van Annans kantoor. De driedaagse top over ontwikkeling, veiligheid, mensenrechten en VN-hervormingen is voorbij, de wereldleiders zijn naar huis, maar op deze etage heerst altijd bedrijvigheid. De Finse oud-president en bemiddelaar Martti Ahtisaari is net Annans kamer uitgekomen, terwijl een Sloveense delegatie naar binnen is.

Malloch Brown trad in januari aan als Annans rechterhand om orde op zaken te stellen bij de VN, die onder vuur lagen door de schandalen, onderzoeken naar `olie-voor-voedsel' en aanvallen van Republikeinen in Washington. Annan haalde hem weg als hoofd bij de VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP. Daarvoor werkte de ex-journalist en oud-regerings- en bedrijfsadviseur in leidinggevende banen bij de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en de Wereldbank.

Malloch Brown is volgens VN-diplomaten een dominante kabinetschef en ,,de macht achter de troon''. Al snel na zijn aantreden rees de vraag of hij soms waarnemend secretaris-generaal was. In februari speelde hij een sleutelrol bij het gedwongen ontslag van oud-premier Ruud Lubbers als chef van UNHCR. Lubbers kon de aantijgingen van vermeende seksuele intimidatie, die Annan eerder juridisch ongegrond vond, volgens Malloch Brown niet laten rusten en bleef voor onrust zorgen. ,,Zijn morele waardigheid was onherstelbaar beschadigd.''

Malloch Browns taak is de VN-bureaucratie ,,door elkaar schudden'', zeker na het vernietigende eindrapport van de commissie-Volcker over het olie-voor-voedselschandaal. Paul Volcker, oud-voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, oordeelde begin september dat door wanbestuur en ,,illegaal, onethisch en corrupt gedrag'' op hoog VN-niveau de Iraakse leider Saddam Hussein ruim 10 miljard dollar illegaal binnensleepte ten tijde van VN-sancties. Volcker bepleitte ,,radicale bestuurlijke hervormingen en betrouwbaarder controles en accountantsonderzoek'' en ,,een chef operationele zaken'' bij de VN. Malloch Brown probeert ,,de les van Volcker'' uit te voeren, al hebben ontwikkelingslanden soms moeite met zijn, in hun ogen pro-Amerikaanse hervormingsdrift.

Alsof hij wil zeggen dat hij niet op schoot zit bij de Amerikaanse neo-conservatieve VN-ambassadeur John Bolton, wijst Malloch Brown gnuivend op een ingelijste poster met deelnemers aan een globaliseringsdebat, met daarop zijn naam tussen die van filantroop-miljardair Soros en de economieprofs Sachs en Stiglitz. ,,Kijk, dat is om Bolton aan mijn vrienden te herinneren. Als je ooit een stelletje linkse meelopers bij mekaar wilt zien, dan zijn het deze wel. Daar zit geen neocon bij.''

Twee weken geleden dreigde er één dag voor de VN-top geen slotverklaring te komen door verdeeldheid over 27 onderwerpen. Die top was juist bedoeld om de slagkracht van de VN te vergroten. Balanceerden de VN op de rand van een totale mislukking?

,,Zeker. Kofi Annan en de scheidende en nieuwe voorzitter van de Algemene Vergadering waagden toen als pokerspelers een laatste gok. Zij kwamen met één schone tekst. Het was va banquepolitiek, maar zo gaat dat met 191 lidstaten.''

De VN-top was ook wegens de schandalen afgeschilderd als een `eens-in-een-generatie-kans' door Annan en u. Is die kans gemist of gegrepen?

,,We hebben er veel meer onderwerpen doorgekregen dan de eerste reacties aangeven. We krijgen er vijftig miljard dollar per jaar aan extra ontwikkelingshulp bij. Dat was al besloten bij de Europese Unie en de G8 in Gleneagles. Maar zonder het vooruitzicht van deze top waren die akkoorden er niet gekomen. We hebben ook de Millennium Ontwikkelingsdoelen [voor onder meer halvering van armoede en honger in 2015] onderschreven. Andere resultaten zijn een vredesopbouwcommissie om landen te helpen na een conflict, een nieuwe mensenrechtenraad en de verantwoordelijkheid voor regeringen om burgers te beschermen tegen genocide of ander geweld.''

Toch is de slotverklaring van de wereldleiders danig afgezwakt.

,,Er zaten inderdaad gapende gaten in de consensus. Natuurlijk zijn we teleurgesteld dat een uitbreiding van de Veiligheidsraad nu niet mogelijk bleek. De slotverklaring zegt: kom voor het einde van het jaar terug met een rapport. Misschien zal alsnog een compromis opduiken. Maar het was niet verkeerd om te streven naar een ambitieuze top. Kofi Annan zei op de top: als de zaken niet perfect zijn, zijn de VN juist meer nodig.''

Hoe bezoedeld is na alle schandalen de reputatie van Annan, door veel mensen jarenlang bijna gezien als een heilige die over water kon lopen?

,,De beroemde Britse historicus en journalist Walter Bagehot zei eens over koningen en dat geldt ook voor andere leiders: er moet een zekere magie zijn over hoe ze werken. Wanneer die magie verdwijnt en bestuurlijke fouten of corruptie aan het licht komen, is de val veel groter dan als het de baas van een gewoon bedrijf betreft. Kofi Annan was op een zeer hoog voetstuk geplaatst. Hij en zijn vrouw werden gezien als globetrottende superberoemdheden voor vrede en ontwikkeling. Dan is de val des te groter.''

Is het een persoonlijk drama? Nog los van zijn zoon [die voor zijn vader jarenlang betalingen verzweeg van een bedrijf dat meedeed aan het olie-voor-voedselprogramma en die gebruik maakte van zijn vaders positie door lagere VN-functionarissen te benaderen voor het contract voor dit bedrijf]?

,,Het is een drama. We praten er veel over. Wat we doen is: terugvechten, kritiek beantwoorden en verantwoordelijkheid nemen voor de mislukkingen. Er waren managementfouten tijdens Kofi Annans bewind, maar geen persoonlijke fouten. Er is geen enkel bewijs dat hij wist wat zijn zoon deed. Het is een overwinning dat zijn persoonlijke integriteit die besmet was, nu weer gezuiverd is. Hij is opgelucht dat hij op basis van `Volcker' voor een deel van de managementfouten verantwoordelijkheid heeft genomen.

,,Volcker signaleerde twee soorten fouten: systeemfouten bij de VN zoals gebrek aan managementscapaciteit om een groot programma als olie-voor-voedsel te besturen. De andere fout is de corruptie buiten het VN-programma om: de relatie van Saddam Hussein met bedrijven en regeringen die betrokken waren bij de im- en export. Volcker komt in oktober nog met een lijst van 2500 bedrijven die commissies hebben betaald aan Saddam. De schaal van die corruptie en de oliesmokkel zijn veel groter dan de vele gênante maar financieel beperkte fouten in het VN-programma zelf.''

Hoe corrupt zijn de VN?

,,Niet corrupter dan vergelijkbare internationale bedrijven of organisaties. Dat een zeer hoge VN-functionaris [Benon Sevan, chef van het olie-voor-voedselprogramma], naar het schijnt volgens Volcker, voor enkele honderdduizenden dollars aan steekpenningen is betaald, is een groot probleem. Zulke corruptie moeten we uitroeien.''

Hoe bezoedeld is het imago van de VN?

,,Zelfs in Nederland, van oudsher een VN-supporter, is er vertwijfeling over of de VN ooit zo gestructureerd kunnen worden dat ze dingen goed kunnen doen. Deze crisis is veranderd van een rechts complot in Washington of fouten van Kofi Annan in een veel bredere gedachte in de wereld dat de VN zich niet kunnen hervormen om effectiever te worden. We moeten nu uit de narigheid komen door de managementhervormingen die de wereldleiders voorschrijven. Wij moeten de top en Volcker gebruiken als een springplank om de organisatie te herstructureren.''

Maar die aangenomen hervormingen gaan niet zover als Volcker wilde.

,,Ehh...dat is zo. Veel van wat hij wil, is aangenomen, zoals onafhankelijk toezicht en meer transparantie. En er komt een strategische doorlichting van álle mandaten die de VN hebben gegeven aan operaties. Maar de grote hervorming die hij wilde en er nu niet komt, is de chef operationele zaken.''

De VN zijn veranderd van een zogenaamde praatfabriek die rapporten en conferenties produceert, in een organisatie die wereldwijd opereert in vredesmissies en tsunami-hulpverlening verricht, maar de infrastructuur mist.

,,Absoluut. Er is nog steeds een erg op het hoofdkwartier gerichte bureaucratie, die de missies in het veld niet de capaciteit geeft om op eigen houtje te werken binnen duidelijke doelstellingen. De secretaris-generaal en zijn team moeten fundamenteel meer bestuurlijk gezag krijgen, onder supervisie van de Algemene Vergadering [waarin de arme landen in de meerderheid zijn]. De relatie tussen de Algemene Vergadering en de secretaris-generaal moet zijn zoals die tussen een parlement en een minister-president. De Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad [waarin de rijke landen veelal zitten] moeten zich niet bezighouden met micromanagement van VN-programma's.''

Wat heeft u tot nu zelf gedaan aan hervormingen?

,,Eén direct Nederlandse erfenis is dat we nu in elk contract van elke hoge functionaris de bevoegdheid van de secretaris-generaal opnemen om hem of haar te verwijderen met een opzegtermijn van drie maanden zonder zijn gelijk te hoeven bewijzen tegenover interne organen of welk juridisch systeem dan ook. Een duidelijke erkenning dat een onder- of assistent-secretaris-generaal een politiek benoemde functionaris is.''

Een gevolg van de zaak-Lubbers?

Grijnzend: ,,U mag het de Lubbers-regel noemen. Het is een zeer serieuze hervorming. We willen een grotere aansprakelijkheid van de hoogste functionarissen tegenover de secretaris-generaal. Als ze in het verleden eenmaal waren aangesteld, had hij vrijwel geen disciplinair gezag over hen om ze verantwoordelijk te houden voor hun daden.''

Lubbers was in 2000 op eigen houtje gekozen door Kofi Annan.

,,Een andere hervorming die ook uit deze zaak voortkomt, is een veel opener en transparanter selectieproces voor deze hoge publieke banen. Er wordt nu een publieke short list vastgesteld, met controles van achtergronden en referenties. En er is een zeer sterk interviewproces. Het is een veel grotere professionalisering. Dat heeft al zeer geloond bij de benoeming van de nieuwe chefs van UNHCR, UNDP en het interne onderzoeksbureau OIOS.''

Trof u een gefossiliseerde bureaucratie aan bij uw komst?

,,Ja, ik was verbaasd. Er zijn veel bekwame, getalenteerde, erg hard werkende mensen hier, maar zij moeten een systeem overwinnen dat vele anderen uitput. Er is hier een proces van afstomping. Het is vrijwel onmogelijk om slecht presterende medewerkers te verwijderen.''

Zijn er daar veel van hier?

Resoluut: ,,Ja. Er zijn veel medewerkers die hun statutaire uren volmaken, maar niet creatief en effectief bijdragen. Vandaar nu een voorstel om mensen die niet de vereiste vaardigheden hebben, uit te kopen. Wij hebben een nogal radicale revisie van de structuur en de mensen in gedachten.''

U sprak in een interview met Foreign Policy van `comfortabele middelmaat' bij de VN. Veel VN-medewerkers vonden dat niet leuk.

,,Daar ben ik zeker van, ja. De VN zijn nog steeds een roeping, een ideaal. Veel getalenteerde mensen arriveren hier met aspiraties om de wereld te veranderen, en knallen dan Bang! tegen een muur van teleurstelling op. Ze ontdekken dat het hier traag en bedaard van binnen is, dat creativiteit niet wordt beloond op veel plaatsen. Nogal snel zien ze zichzelf als gevangenen. Dit kan hun prestaties en toewijding aantasten. En daardoor kan een comfortabele middelmaat intreden. Voor alle duidelijkheid: het gaat om kleine delen van de organisatie. Dit gebeurt niet bij fondsen, programma's en afdelingen, waarvan de staf grotendeels te velde is gestationeerd.''

Critici zeggen dat u de indruk wekt dat alles in het verleden verkeerd was, en alles nu moet veranderen.

,,Niet alles, maar wel veel.''

Kort na uw aantreden kwamen er al vragen over uw eigen prominente rol.

,,Ligt dat niet voor de hand? Volckers roep om een operationale chef wijst op een serieus probleem: de hoogste baan bij de VN is te omvangrijk voor één persoon. Een secretaris-generaal heeft actieve luitenanten nodig, die zich met delen van zijn werk bezighouden. Kofi Annan en ik vonden dat de bedden moesten worden opgeschud.''

U kwam zelf ook onder vuur. UNDP-stafleden riepen op uw promotiereceptie te boycotten, waar overigens videoboodschappen van U2-zanger Bono en Bill Clinton voor u werden uitgezonden.

,,Twaalf stafleden die zich nooit bekend hebben gemaakt, dus het kan er ook één zijn geweest. Zonder onbescheiden te zijn: het was het uitbundigste en grootste feest bij de VN sinds tijden. Er waren trouwens ook videoboodschappen van oud-minister Colin Powell en mijn oude vriend Paul Wolfowitz [een gangmaker achter de Irak-oorlog en nu president van de Wereldbank].''

U kwam ook onder vuur in bepaalde media omdat u zonder huur te betalen zou wonen in een huis van de filantroop George Soros, die u nog kent uit uw UNDP-tijd. In werkelijkheid blijkt u Soros een huur van 120.000 dollar te betalen op jaarbasis, van uw jaarsalaris van 240.000 dollar. Is dit zo'n aanval van Amerikaanse rechtervleugel waar de VN vaker mee te maken hebben?

,,Dit is een zorgwekkend voorbeeld hoe de journalistiek zich ontwikkelt. Eerst was de beschuldiging: hebbes, jij woont zonder huur te betalen in het huis van jouw miljardairsvriendje! Toen duidelijk werd dat ik een zeer hoge huur betaal, 45 procent van mijn salaris, werd dat vervolgens een zaak. Om razend van te worden. Sommige journalisten wilden dit om politieke redenen niet loslaten.''

Is de Amerikaanse VN-rol u duidelijk? Is het een verstandshuwelijk?

,,Een noodzakelijk maar ongemakkelijk huwelijk. De VS zullen altijd een beetje meer willen dan de VN kunnen geven ten opzichte van andere lidstaten. Het is altijd een moeilijke en gespannen relatie geweest. Bij Irak viel de zaak uiteen op het strategische niveau, en dat was misschien onvermijdelijk omdat de wereld zo verdeeld was. Maar de oorlog richtte ook schade aan in de alledaagse relaties tussen de hogere medewerkers van de VN en die van de Amerikaanse regering. Ik probeer dit nu te helen.''

Maar zullen de VS hun macht minder rauw en diplomatieker toepassen?

,,Ik hoop het. Een deel van de problemen bij de onderhandelingen over de top was dat het de nauwelijks geheelde littekens van Irak weer begon open te krabben. De VS werden als zeer agressief gezien [toen VN-ambassadeur Bolton zo'n 750 amendementen indiende]. Maar eind goed, al goed. George Bush omhelsde de Millennium Ontwikkelingsdoelen en hield een zeer sterke pro-VN-toespraak.''

Is John Bolton een havik of dwingeland, zoals de buitenwereld denkt? Kan hij zoals een diplomaat geven en nemen?

Schaterend: ,,Prioriteiten kan-ie goed geven. [Dan serieus:] Hij maakt zeer duidelijk dat hij naar de VN-relatie kijkt door de lens van het Amerikaanse eigenbelang. Als we slim zijn, onderkennen we dit. Als het nodig is, moeten we terugduwen. Dan moeten we Bolton waarschuwen dat de VN zeer waardevol zijn voor de VS omdat ze het gemeenschappelijke eigendom zijn van 191 landen. Als de VN gezien worden als het eigendom van één land, verliezen ze hun wereldwijde waarde.''

Veel niet-gebonden landen zien hervormingen als een codewoord voor meer Amerikaanse macht bij de VN.

,,Ja, en dat zien ze verkeerd. Het gaat niet om meer macht voor de secretaris-generaal of de Veiligheidsraad of minder voor de Algemene Vergadering. We moeten terug naar de kern: hoe kan een modern overheidsbestuur vrij opereren en verantwoording afleggen aan een moderne wereldwijde wetgevende macht.''

U noemde net Lubbers. Bent u de man die hem ten val bracht zoals velen zeggen?

,,Dat is onjuist. Het was de beslissing van de secretaris-generaal. Hij sprak met Ruud Lubbers en vertelde hem dat Ruud geen keuze meer had.''

Op die dag in februari kwam Lubbers eerst bij u.

,,Ja. Het is de taak van een kabinetschef om de baan van de chef te vergemakkelijken door zaken uit te leggen. Ik waarschuwde hem, terwijl ik enige jaren met hem samengewerkt en tot dat moment een goede relatie met hem had gehad, dat de toestand onhoudbaar was geworden voor hem, voor UNHCR en voor de secretaris-generaal. Het gesprek van de secretaris-generaal was even hard als kalm. En toen ging Lubbers weg, dacht een dag erover na en ging ermee akkoord ontslag te nemen.''

Lubbers zei na afloop: niemand heeft over mijn aftreden gesproken.

,,Dat was onzin.''

U zei later dat Lubbers de morele statuur had verloren om aan te blijven.

,,Ja, ongeacht de kwaliteit van het individuele onderzoek [van de VN] tegen hem, vonden genoeg mensen dat er een probleem was door zijn gedrag. Hij bleef strijden binnen de organisatie, en ook strijden tegen de aanklachten. Zijn positie was onmogelijk geworden.''

Moest u daar hard voor duwen bij Lubbers?

,,Nogal. Wij moesten onze zaak bepleiten.''

Gelooft u niet dat hij destijds al, toen de zaak speelde medio 2004, had moeten aftreden? Uit een oogpunt van politiek en publieke diplomatie?

,,Dat had hij moeten doen. Achteraf gezien had er veel eerder en helderder opgetreden moeten worden. Toen wij het deden, gebeurde het helder. Maar iedereen zal het ermee eens zijn dat Ruud Lubbers, UNHCR en de VN beter af zouden zijn geweest als dit eerder en besluitvaardiger was aangepakt.

,,Daarom is het zo belangrijk dat de secretaris-generaal de macht heeft om van zulke functionarissen te eisen dat ze aftreden, en dat hij zich niet onderwerpt aan een langdurig juridisch onderzoek. Het was een politiek vereiste dat Ruud Lubbers aftrad. En daarvoor was het niet nodig dat het onderzoek eerst klaar moest zijn. Natuurlijk moet niet elke functionaris die van iets beschuldigd wordt, meteen aftreden. Maar er was al genoeg beroering in deze zaak. Lubbers was gehandicapt in zijn vermogen om de organisatie te leiden. De hele zaak werd publiekelijk en eindeloos door de modder gesleept.''

Toch zie ik een verband tussen uw komst begin januari en uw aanpak van deze zaak kort daarna. Uw invloed en adviezen moeten toch tot de beslissing hebben geleid. Die kwamen niet van iemand anders.

Zoekend naar woorden: ,,Die conclusie laat ik aan u. Een kabinetschef is de adviseur, en neemt niet de beslissing in zo'n zaak.''

U als oud-journalist weet hoe je een vraag moet ontduiken.

,,Er waren twee nieuwe variabelen. Er was een nieuwe kabinetschef en de schade hield maar niet op. Het [onderzoeks-] rapport was uitgelekt tot onze ontzetting. Het was een vendetta van beide kanten, van de aanhangers van de klaagster tegen Lubbers en van de aanhangers van Lubbers. Per week werd het een grotere rotzooi. Wij waren ontzet door de lekken van beide kanten. Dat was zeer schadelijk voor de zaak van vluchtelingen en UNHCR. Het moest stoppen.''

Begrijpt u het drama voor Nederland omdat het hier een van de belangrijkste naoorlogse staatsmannen betreft?

,,Dat was het erge eraan. Daarom ga ik ook niet dansen op het graf van iemand die ik bewonderde en respecteerde.''

Hoe lang zit u hier zelf nog? In feite bent u een politieke benoeming voor alleen Annans periode.

Lachend: ,,Dat is juist. In januari 2007 is het met mij gedaan.''

`Het was een politiek vereiste dat Ruud Lubbers aftrad'

`Kofi Annan was op een voetstuk geplaatst. Dan is de val des te groter.'