`De populariteitsprijs krijgen we nooit'

Voorzitter van het college van procureurs-generaal Brouwer wil niet dat het OM een organisatie wordt waar angst heerst om fouten te maken. ,,Niemand kan garantie geven op de waarheid.''

Zichtbaar vermoeid komt Harm Brouwer (54), voorzitter van het college van procureurs-generaal, zijn kantoor in Den Haag binnen. Het is donderdagmiddag, vijf uur. Hij is net terug van een conferentie voor de hoofdofficieren en advocaten-generaal van het openbaar ministerie. Het heeft twee dagen geduurd. En bijna alle tijd is besteed aan de Schiedammer Parkmoord en het rapport-Posthumus over de fouten die de politie en het OM in die zaak maakten. ,,We hebben er allemaal buikpijn van.''

Het is een nachtmerrie-scenario, zegt Brouwer. ,,De verkeerde is veroordeeld. Er zijn dingen goed mis gegaan. Maar ik wil geen organisatie waarin angst heerst om fouten te maken. Niemand, geen enkele officier van justitie of rechter, kan garantie geven op de waarheid.''

Zelf is Brouwer maar kort officier van justitie geweest, in Leeuwarden. ,,Ik heb meer ervaring als rechter.'' Eerst in Roermond, toen als raadsheer aan het gerechtshof in Den Haag en later president van de rechtbank Utrecht. ,,Deze zaak was een duivels dilemma. Geen spat technisch bewijs tegen Cees B. Maar er was wel een bekentenis, hij was aanwezig op de plaats delict, zijn persoonlijke achtergronden [Cees B. was bekend bij de politie als pedoseksueel, red]. Wettig bewijs van iemands schuld is meestal niet het probleem. Het gaat om de overtuiging. De overtuiging van de schuld moet tijdens de zitting tot stand komen. En dat is, helaas ten onrechte, ook bij Cees B. gebeurd.''

Hoe is het afgelopen met de betrokken officier van justitie Edelhauser en de advocaat-generaal Renckens? In het Kamerdebat werd om hun ontslag gevraagd.

,,De advocaten van Cees B. hebben aangifte tegen beiden gedaan bij de hoofdofficier van justitie in Den Haag. Die voelde zich niet vrij om de zaak te behandelen. Daarom ligt de zaak nu bij de Hoge Raad, die zal een ander parket zoeken. Ik heb veel met mevrouw Renckens en mevrouw Edelhauser gesproken, geen makkelijke gesprekken. Ze vinden het verschrikkelijk. Ik heb geen enkele aanwijzing van opzet, dat ze welbewust de verkeerde hebben laten veroordelen. Mijn oordeel is dat ze gedurende de behandeling van de aangifte kunnen blijven werken.''

De politie heeft volgens het rapport-Posthumus ook nogal wat fout gedaan in het onderzoek naar de moord op het meisje Nienke. De politie is minder door het stof gegaan dan u.

,,Dat hoor ik meer: het OM heeft de politie in de luwte gehouden en veel te veel schuld op zich genomen. Dat vind ik niet. Wij hebben het gezag over de politie. Niet over individuele rechercheurs, maar wel over de onderzoeksrichtingen, de bewijsmiddelen, de verhoorplannen. De politie was zelf ook al een onderzoek gestart naar hun optreden in de zaak. Wij hebben gezegd: stop. Het is pijnlijk, pijnlijk, pijnlijk, maar wij zijn verantwoordelijk, dus wij doen het onderzoek en wij nemen de gevolgen voor onze rekening.

Uiteindelijk is minister Donner (Justitie, CDA) verantwoordelijk. Hij moest naar de Kamer, hij kreeg de kritiek over zich heen.

De minister is politiek verantwoordelijk voor het openbaar ministerie. Dat is al sinds de negentiende eeuw, toen werden we `les gens du roi' genoemd. Gelukkig zijn we dat niet meer. We zijn zelfstandig, dat is niet hetzelfde als onafhankelijk.'' Brouwer aarzelt als hij zegt: ,,Het OM is een orgaan met zo veel macht, daar moet democratische controle op zijn. De minister op het OM, de Tweede Kamer op de minister. Zo is dat in de wet vastgelegd.'' En zegt hij: ,,De Tweede Kamer heeft zich in deze zaak voorbeeldig gedragen. Er was gigantische media-aandacht, maar ze hebben niet voor hun beurt gesproken en het debat afgewacht.''

U bent sinds 1 juni dit jaar voorzitter van het college. Dit was de eerste echte `crisis' die u meemaakte. Heeft u het doorstaan?

,,Ik zat als hoofdofficier in Leeuwarden toen Docters van Leeuwen voorzitter was en op dramatische wijze weggestuurd werd. Toen Joan de Wijkerslooth voorzitter was, heb ik met hem de laatste fase in de crisis rond Eric O. meegemaakt. [De militair Eric O. werd door het OM vervolgd wegens moord, omdat hij een burger had doodgeschoten in Irak]. Ik wist wat me te wachten stond. Dit zal nog wel een paar keer gebeuren dat de zeeën zo hoog gaan. Toen ik vertrok naar mijn eerste optreden bij Nova om over de Schiedammer Parkmoord te praten, zag ik iedereen kijken: hoe zal hij terugkomen? Ik weet van mezelf dat ik er zuiver in sta. Het is fysiek slopend. Neem de ontsnapping van de tbs'er Wilhelm S. Ik heb het geteld. Vanaf de zaterdagochtend dat ik op de radio hoorde dat er een tbs'er was ontsnapt tot zondagavond de uitzending van het opsporingsbericht: 54 telefoontjes. Het klinkt wat pathetisch, maar zolang het moreel niet slopend is, is het voor mij niet zo moeilijk om te dragen.''

Na Brouwers optreden in Nova, lekte er een brief uit die hij had geschreven naar alle hoofdofficieren. In de brief schreef hij dat de officier van justitie de twijfels van de deskundigen over het gevonden DNA-materiaal aan de rechter hadden moeten overbrengen. Bij Nova zei Brouwer dat er geen DNA-bewijs door het OM was achtergehouden. Dat leek een tegenspraak. En het leek ook herhaling van de zaak Eric O., waarbij De Wijkerslooth hetzelfde deed. A zeggen in Nova, B schrijven in een brief.

Pijnlijk?

,,Ik heb die brief vóór mijn optreden in Nova verstuurd. Juist omdat ik het helemaal anders wilde doen, was de brief níet vertrouwelijk.'' Hij kijkt naar zijn voorlichter: ,,We hebben het interview hier nog zitten oefenen. Niet alles kwam in de uitzending ter sprake, maar er zat geen licht tussen wat ik schreef en wat ik later zei.''

,,In de zomer ben ik alle parketten langsgeweest. En vaak was de klacht: we zijn zo gesloten als een oester. En eerlijk gezegd, vind ik ook dat we opener moeten zijn. De populariteitsprijs zullen je nooit krijgen als je handelt in straf, schuld en boete. Maar je kunt wel de samenleving laten zien dat we integer zijn. Dat doe ik dus.''

Ondertussen is het OM ook nog bezig met een grote reorganisatie. Hoe staat het met `Het OM verandert'?

,,Ik kan er uren over praten, maar een belangrijk onderdeel van de reorganisatie is dat we vooraf zaken gaan schiften: standaardzaken en maatwerkzaken. Maatwerk is bijvoorbeeld de Schiedammer Parkmoord, Eric O. Door andere zaken efficiënter te doen, moeten we 5 tot 10 miljoen euro winst maken en daarmee kunnen we dan twee of meer officieren op een moeilijke zaak zetten.''

En dan opeens wordt Brouwer boos. ,,Wat me zo irriteert is dat deskundigen dan zeggen: jullie zijn alleen maar bezig met bedrijfsvoering en niet met kwaliteit. Jongens, hou toch op. We beoordelen 1,1 miljoen strafbare feiten per jaar, die staan voor 940.000 zaken. Natuurlijk zijn we een kennisorganisatie, maar we zijn ook een productiefabriek.''

Brouwer vertelt over zijn eerste sollicitatie bij de rechtspraak, in 1985 bij het Paleis van Justitie in Den Haag. ,,Toen was het strafrecht zelf verdacht. In twintig jaar tijd is dat volledig gekenterd. Nu denken veel mensen dat het strafrecht de gereedschapskist is waarmee de samenleving weer op orde kan worden gebracht. Ik zeg u: strafrecht is het ultimum remedium. Met strafrecht alleen red je het niet.''

Dezelfde deskundigen zeggen ook: officieren zijn geen magistraten meer, maar crimefighters.

,,Ik verwacht van mijn mensen dat ze crimefighter zijn. Ze moeten strijden tegen de misdaad. Maar wel langs de lijnen van wet en recht. Dat maakt ze tot magistraat.''

En de kritiek dat officieren van justitie te dicht op de politie zitten?

,,Ik wil engagement. Ze horen betrokken te zijn bij het politiewerk.'' Brouwer zegt wat hij al vele malen eerder heeft gezegd tijdens het gesprek: ,,Het werk van een officier is razend complex. Misschien wel moeilijker dan dat van rechter.'' En: ,,Mijn mensen zijn echt goed.'' Hij krijgt, zegt hij, dagelijks zeker tien ambtsberichten van de hoofdofficieren in het land die hem op de hoogte brengen van gevoelige zaken. ,,Zo beknopt als zij de zaak beschrijven, juridisch, feitelijk en met een taxatie van de risico`s. Ik weet niet eens of ik het zelf wel zo zou kunnen.''