Zuid-Afrika in tijden van tyfus

Een uitbraak van tyfus heeft het stadje Delmas veranderd in een slagveld. Het grote zoeken naar de zondebokken is begonnen. Delmas is het toneel geworden van een typisch Zuid-Afrikaanse vete.

Bij het pompstation op de drempel van Delmas staan honderden flessen mineraalwater keurig in het gelid. Slimme marketing van de plaatselijke middenstand. Wie het plaatsje tachtig kilometer ten oosten van Johannesburg veilig wil bezoeken, kan beter even inkopen doen. Sinds tyfus Delmas is binnengeslopen, betaal je hier meer voor een liter gebotteld water dan voor benzine.

Zo gaat dat in tijden van tyfus. Niet alleen de winkels zijn er druk mee. Of het ziekenhuis en de klinieken die weken na de uitbraak nog de handen vol hebben aan de meer dan 600 besmette inwoners en 3.000 mensen die zich met buikloop hebben gemeld. Of de begrafenisondernemers die in de afgelopen weken niet vijf dodelijke slachtoffers telden, zoals het ministerie van gezondheidszorg zegt, maar volgens welingelichte bronnen ,,zeker 49''.

Meer nog dan met de zorg voor de slachtoffers, houdt Delmas zich bezig met de vraag: wie moet hier de schuld van krijgen? Wie moet boeten voor de uitbraak van een ziekte die elders in Afrika alledaags mag zijn, maar niet in modern Zuid-Afrika? Het slaperige Delmas met zo'n 50.000 inwoners, meest mijnwerkers en maïsboeren, is de afgelopen weken veranderd in een slagveld. Politieke partijen, blank én zwart, buitelen over elkaar om schande te spreken over de verwaarlozing van Delmas, het falen van de overheid, en – niet te vergeten – het racisme dat leidde tot de tyfusuitbraak. Delmas is toneel geworden van een typisch Zuid-Afrikaanse vete.

,,De blanken zijn niet ziek. Alleen de zwarten'', zegt voorzitter Stanley Mogoba van het populistische Pan Afrikaanse Congres (PAC). In zijn grijze Mercedes heeft hij zich vanochtend naar de krottenwijk Botleng laten rijden, epicentrum van de uitbraak. Om ,,met eigen ogen te zien hoe de zwarten hier als vee worden behandeld''.

Achter zijn rug malen de reusachtige wielen van de plaatselijke afvalverwerker door honderden liters bruine smurrie. Hoe konden de uitwerpselen van de rijken terechtkomen in het drinkwater van de armen, wil Mogoba weten. ,,Delmas laat zien wat er van Zuid-Afrika geworden is elf jaar na het einde van apartheid. Een land van twee naties: rijk en arm. En niemand die zich zorgen maakt over die laatste groep.''

De straten van Botleng zijn nog zwart geblakerd van het laatste treffen tussen politie en bewoners. Rotsblokken liggen kriskras over de weg. Gisteravond werd er weer gedemonstreerd door woedende bewoners, opgejut door de plaatselijke leiders van de PAC. De politie arresteerde twee PAC-leden.

Een week geleden opende de politie het vuur op honderden stenengooiende demonstranten. Sommige stenen raakten de auto van de blanke oppositieleider Tony Leon (Democratische Alliantie, DA), die zei te zijn gekomen om de bewoners een hart onder de riem te steken. Net als het PAC houdt de DA regeringspartij ANC verantwoordelijk voor de tyfusuitbraak.

Die beschuldigingen worden geuit, terwijl experts nog steeds op zoek zijn naar de bron van de uitbraak. Misschien sijpelde de salmonella typhi, de bacterie die de dodelijke buiktyfus veroorzaakt, wel in het grondwater omdat de krotbewoners van Botleng steevast hun vuil in het riviertje gooien waar ook de waterpompen op aangesloten zijn. Misschien lekten de oude rioleringspijpen wel, die slechts centimeters boven het grondwater lopen. Of misschien zijn de putten met afvalwater wel overstroomd na een korte stroomstoring.

,,Feit is dat er sprake is van nalatigheid'', zegt een anonieme medewerker die op de verantwoordelijke afdeling van de gemeente werkt. Tijdens een ontmoeting op de parkeerplaats legt hij uit dat met de juiste chemicaliën in het drinkwater de tyfusuitbraak voorkomen had kunnen worden, zelfs als de riolering in het grondwater lekt. ,,In 1992 hebben we ook een uitbraak gehad. Er is niets gebeurd met de aanbevelingen die toen zijn gedaan.''

De medewerker noemt dat ,,luiheid en onbekwaamheid'' van zijn collega's. ,,Dit heeft niets met politiek te maken.'' Ook de beschuldiging dat de blanken in het stenen centrum van Delmas ander water drinken dan de armen in de township, noemt hij onzin. ,,We drinken allemaal van dezelfde kraan. De rijken hebben hooguit betere filters op hun waterleiding.''

Maar die uitleg is niet sexy, zeker niet aan de vooravond van de lokale verkiezingen die over enkele maanden in Zuid-Afrika worden gehouden. Delmas is in de nationale pers al uitgegroeid tot symbool van de ,,sociale plaag'' (Sunday Times) waar het land na elf jaar ANC-bestuur onder te lijden heeft. Was de woede in Delmas niet exact hetzelfde als die in uithoeken als Harrissmith, Port Elizabeth of Diepsloot waar eerder dit jaar ook rellen uitbraken wegens onvrede over falend gemeentebeleid?

Dat idee wordt niet alleen door oppositiepartijen gevoed, maar ook door de regeringspartij zelf. De tyfusuitbraak is het gemeentebestuur (ANC) boven het hoofd gegroeid. Burgemeester Thamsanqa Matosa gooit direct de haak erop als hij wordt gebeld om commentaar. Hij is al weken niet meer in Botleng gezien. De leiding van het plaatselijke ziekenhuis wil ook niets meer kwijt. ,,Bel maar met de premier van de provincie'', gilt de overbelaste ziekenhuisdirecteur.

De paniek op de hoofdkantoren staat in schril contrast met de gelatenheid van Ma Sitatu, moeder van Maria (14) die niet bestand bleek tegen de tyfusbacterie. Haar dochter is vorige week begraven. Wie daarvoor moet boeten? Ma haalt haar schouders op. Buiten haar huisje, met behang van bierflesetiketten, doet haar dochter weer de was in een teil vol rivierwater. ,,De gemeente zegt dat het water weer veilig is'', zegt Ma. De flessen mineraalwater bij het pompstation waren trouwens toch te duur.

    • Bram Vermeulen