Gelogen passie

In 1974 bracht Stasi-spion Günter Guillaume bondskanselier Willy Brandt ten val. Michael Frayn schreef er een toneelstuk over, waarvan Peter de Baan een Nederlandse enscenering maakte.

De acteur die de rol van bondskanselier Willy Brandt vertolkt, heeft charisma nodig, `warmte' noem ik het liever'', zegt regisseur Peter de Baan. ,,Bovendien moet hij de kanselier kunnen spelen als een zwijgzaam man, die denkkracht uitstraalt.''

Warmte en denken dus, het lijken twee onverenigbare grootheden die De Baan probeert te verzoenen in zijn enscenering van Democraten (2003) van de Brit Michael Frayn. In zijn stuk voert Frayn, die in eigen land bekendheid geniet als Tsjechov-vertaler en (toneel)schrijver, twee sleutelfiguren op uit de Duitse politieke geschiedenis van de jaren zeventig. Het zijn kanselier Brandt en meesterspion Günter Guillaume, de man die er de oorzaak van was dat Brandt op 6 mei 1974 vrijwillig terugtrad. ,,Afgezien van deze spionagezaak was er een andere reden om Brandt ten val te brengen: hij had tal van amoureuze avontuurtjes'', zegt De Baan, tijdens de repetities in een loods aan de Scheveningse haven. ,,Aanvankelijk werd dit verdoezeld of oogluikend toegestaan. Maar op het moment dat vijanden en tegenstanders een wapen nodig hebben komt zoiets natuurlijk uitstekend van pas.''

Democraten is een toneelstuk voor tien mannen. Naast het duo Brandt/Guillaume treden politici, ministers, agenten van de geheime dienst en een lijfwacht op. Een belangwekkende rol is weggelegd voor Helmut Schmidt, de opvolger van Brandt als bondskanselier. Na Brandts val neemt hij de leiding. Het is net als in de historische tragedies van Shakespeare: de motor van leiderschap, geweld, ondergang en nieuw leiderschap blijft altijd draaien.

Ondanks een stortvloed aan boeken, documentaires, interviews met betrokkenen en zelfs een autobiografisch werk van de zoon van Guillaume is dit spionageraadsel uit de recente Duitse geschiedenis nooit opgelost. Hoe kon een spion meer dan twee jaar als persoonlijke vriend van Willy Brandt bijna dag en nacht in diens omgeving verkeren? Ze gingen samen op reis. De geheim agent wist alles van Brandts politieke stellingname en was tevens op de hoogte van Brandts veelvuldige erotische verwikkelingen. In zijn regie geeft De Baan geen pasklare antwoorden op deze vragen. Hij zegt: ,,Ik ben vooral geïnteresseerd in die dans om de macht. Brandt bezat charisma, maar was geen leider die met harde hand regeerde. Dat maakte hem kwetsbaar. Daarom was hij uiteindelijk een willoos slachtoffer. Zijn val is een tragedie.''

Günter Guillaume, die in werkelijkheid Günter Bröhl heette, was als Stasi-agent verbonden aan het ministerie voor Staatsveiligheid in de DDR. In 1972 wist hij de aandacht te trekken van Willy Brandt. Deze benoemde hem tot persoonlijke assistent en organisator van zijn verkiezingscampagnes. Uit hoofde van deze eervolle aanstelling kreeg Guillaume inzage in geheime papieren en ander vertrouwelijk materiaal van de bondskanselier. Michael Frayn heeft het goed gezien: dit is materiaal voor een schitterend politiek drama. Meteen na de première in Londen in september 2003 trok het stuk de aandacht van Evert de Jager, algemeen directeur van het Nationale Toneel. Hij was ook verantwoordelijk voor de Nederlandse tournee van Frayns bekendste stuk Copenhagen. De Jager nodigde Peter de Baan uit de regie te doen. Het politieke machtsspel fascineert De Baan. ,,Politiek is gelogen passie'', zegt hij. ,,In de politieke wereld is de leugen verinnerlijkt. Democraten maakt dat op even boeiende als verontrustende wijze duidelijk.''

Nog interessanter wordt de zogeheten `Guillaume Affaire' wanneer blijkt dat de veiligheidsdiensten van de Bondsrepubliek halverwege 1973 al aanwijzingen hadden dat Guillaume spioneerde voor de DDR. Maar het zou nog een jaar duren, tot 24 april 1974, voordat de spion werd ontmaskerd en op een vroege ochtend thuis in Bonn gearresteerd. Nog geen tien dagen later maakte Willy Brandt zijn openhartige bekentenis wereldkundig: `Ik neem alle politieke verantwoordelijkheid op me voor de nalatigheden in verband met de affaire van de geheim agent Guillaume en verklaar hierbij dat ik aftreed als bondskanselier.'

Niet alleen de beide, toentertijd verdeelde Duitslanden, ook West-Europa en de wereld verloren een leider die alom werd beschouwd als vredesapostel en strijder voor de Duitse eenwording. Velen herinneren zich de beroemde foto waarop Brandt deemoedig knielt in het vroegere getto van Warschau voor het monument van de gevallen joden. Dit is in Democraten een cruciale scène geworden: Brandt knielt en Guillaume kijkt van afstand toe, verrast en ook geëmotioneerd. Opeens beseft hij dat deze kanselier te goed is, te sympathiek, om bespioneerd te worden. Guillaume raakt in gewetensnood. Van onwetend slachtoffer is Brandt uitgegroeid tot een vriend voor wie hij bewondering heeft. Maar Guillaume is beland in het web van spionage en kan niet terug. Bovendien heeft zijn vrouw Christel zich eveneens op het Stasi-pad begeven en heeft het echtpaar een zoon, Pierre, die van niets weet.

Sater

Peter de Baan (Den Haag, 1946) is een van de weinige regisseurs in Nederland die nog steeds gefascineerd zijn door politiek theater. Dat deed hij in de jaren zeventig toen hij met enkele geestverwanten aan de wieg stond van het politieke theatergezelschap Sater. Voorstellingen als DAF, de ondergang van een familiebedrijf en De Juf van de Czaar Peterstraat behoren tot het beste wat het geëngageerde toneel in die jaren voortbracht. De Baan: ,,Van begin af was Sater georiënteerd op de combinatie van het theatrale, het speelse, en de maatschappelijke betrokkenheid. Maar wij wilden nooit star en dogmatisch worden, zoals bijvoorbeeld Proloog. Onze politieke kameraden destijds veroordeelden Sater omdat wij geen communistische, trotskistische of radicaal linkse missie uitdroegen. Wij waren te vrijgevochten. We wilden ook niet meedoen aan de te simpele zwart-wit tegenstelling tussen de directeur met de dikke sigaar en de arme arbeider. Zaken liggen altijd genuanceerder.''

Tot de overtuiging van politieke gezelschappen van destijds als Proloog en het Groot Limburgs Toneel behoorde het brengen van theater naar de mensen in de volkswijken, de fabrieken, de buurtgebouwen. Dus overal – behalve in de schouwburgen. Van die overtuiging kwam het collectief Sater snel terug. De Baan: ,,We speelden eens in Winschoten in een soort hal naast de schouwburg. Het was daar koud, de stoelen hard. De toeschouwers kwamen zich in de pauze beklagen: `Waarom spelen jullie niet in de schouwburg. Die is comfortabeler.' Bovendien is die schouwburg van ons.'' Sindsdien vermeed Sater het circuit van ongastvrije buurthuizen.

Wie het werk en vooral de artistieke geschiedenis van De Baan kent, begrijpt dat Democraten zich in Nederland geen geschikter regisseur kan wensen. Hij deed regies bij het Publiekstheater en het Ro Theater, onder meer van maatschappelijk betrokken voorstellingen als Masterclass over de plaats van de kunstenaar in de Stalin-tijd en Kasimir en Karoline van Ödön von Horváth over het Duitsland in de jaren dertig. De Baan is een toegewijd spelregisseur. Op televisie verwierf hij bekendheid met Retour Den Haag, Klem in de draaideur en De Kroon over het omstreden verleden in Argentinië van Jorge Zorreguieta, vader van prinses Máxima. Sinds enkele jaren maakt De Baan het televisieprogramma De vloer op, waarin vooraanstaande acteurs improviseren op opdrachten van De Baan.

Soms lijken zijn regieaanwijzingen in Democraten aan acteurs als Huub Stapel (Willy Brandt), Stefan de Walle (Günter Guillaume) of Esgo Heil (Helmut Schmidt) opmerkelijk veel op zijn opdrachten aan de spelers uit De vloer op. Hij benadert de spelers met vertrouwen en biedt hun houvast met een visie waarin duidelijke theatrale handeling en psychologisch raffinement de boventoon voeren.

Frayn wordt in het Britse theater beschouwd als `de tovenaar van het subtiel geweven tapijt van intrige, emotie en politieke verbeelding'. Over zijn toneelstuk zei Frayn, daags voor de première: `Iemand maakt niet uit vrije wil een keuze uit de talloze mogelijkheden. Evenmin is het waar dat iemand gedwongen wordt te kiezen uit al die mogelijkheden die het leven biedt. Het is anders. De kern is dat iemand in zichzelf al die mogelijkheden tegelijk vertegenwoordigt. Dus: de mens heeft geen echte vrije keuze. En dat is ten volle een dramatisch gegeven.'

Banale strijd

Peter de Baan herkent zich in deze uitspraak. De Baan: ,,Wat mij boeit aan de politiek is de volstrekte ernst waarmee politici zelfs aperte onwaarheden uitdragen. Over politici wordt vaak beweerd dat ze elkaar het balletje toespelen. Het is anders. Juist omdat politici denken dat ze het altijd bij het goede eind hebben en niet inzien dat wij, de mensen van buitenaf, hun gedoe als een banale strijd om de macht zien, maakt hen tragisch. Politici grossieren in grootse plannen voor het goede waarin hun toekomstige heldenrol bevestigd wordt. Maar ze vergeten te denken aan eenvoudige zaken als een veilig gevoel, een schone stad, kortom de zaken van het dagelijks geluk of welvaren.''

In Democraten vervult Herbert Wehner (Rik van Uffelen) de rol van fractievoorzitter die het perverse politieke spel doorziet. Hij is zich bewust van het gekonkel in regeringskringen. In dat opzicht is hij de opponent van de idealist Brandt. Ook Wehner bereidt op slinkse wijze de val van Brandt voor.

Een andere even trefzekere als vileine rol is weggelegd voor Arno Kretschmann (Pieter van der Sman) als chef van de geheime dienst in Oost-Duitsland en contactpersoon voor Guillaume. Als een schaduw volgt hij Guillaume en fluistert hem dubieuze opdrachten in het oor. Hij dwingt Guillaume zijn duistere praktijken op nietsontziende wijze uit te voeren tot aan de bedgeheimen van Brandt toe. Hiermee brengt hij de spion zelf op de rand van de afgrond. Guillaume kan in de loop van het toneelstuk niet langer kiezen tussen loyaliteit en opdracht tot spionage, zeker zoals Stefan de Walle hem vertolkt. Een spion met een goed hart.

Peter de Baan ziet het machtsspel in de politiek gelijk aan het spel in de liefde: ,,Ook in de liefde heersen de krachten van passie en verraad. Mensen zeggen van elkaar te houden, maar nooit heeft een van beide geliefden de zekerheid dat er niet ergens anders nóg iemand is die de liefde van jouw partner ontvangt. Mensen begeven zich in de liefde, maar ze vergeten dat hieraan vaak oppervlakkige motieven ten grondslag liggen, bijvoorbeeld de angst verlaten te worden of het verlangen ergens bij te horen. Iedereen kent het verschijnsel dat je, na enige tijd terugkijkend op een oude liefde, je met de beste wil van de wereld niet meer kunt voorstellen dat je ooit van die man of vrouw gehouden hebt. Het lijkt een grote vergissing. Op zijn best beschouw je die liefde als een incident, op het onverschillige af.''

Het decor van stalen bureaus voor Democraten, ontworpen door Niek Kortekaas, herinnert De Baan aan de kasten in de blijspelen van de Franse zeventiende-eeuwse komediedichter Molière. ,,Ik zie tal van overeenkomsten tussen Molière en Frayn'', legt De Baan uit. ,,Bij Molière komen er op beslissende momenten mensen uit de kast, overspelige minnaars bijvoorbeeld, of verborgen lijken. Ik ben ervan overtuigd dat Frayn het stuk heeft gemodelleerd naar de komedies van Molière. Je treft hetzelfde patroon aan van gekonkelfoes, machtswellust en intriges.''

In vaak ontroerende scènes brengen schrijver Frayn en regisseur De Baan de twee mannen steeds dichter bij elkaar. Zowel de kanselier als de spion groeide op zonder vader; de eerste als buitenechtelijk kind, de tweede als zoon van een nazi die na de oorlog zelfmoord pleegde. Het zijn twee onthechte mannen. De Baan noemt hen `nazaten van de dichter Slauerhoff'. De Baan: ,,Ik herken mezelf in de ontheemding van Brandt en Guillaume. Ik ben opgegroeid vlak bij de haven van Scheveningen waar we nu repeteren. Ik dwaalde langs de schepen en wilde ook de zee op, de horizon over. Een van de opdrachten die ik aan Huub Stapel en Stefan de Walle geef, is om die onderlinge verbondenheid in de ontheemding te spelen. Pas als de heren samen op reis gaan met de trein langs de kleine en middelgrote plaatsen in Duitsland zijn ze gelukkig. Dan zijn ze ver van de noodlottige politieke arena's van Bonn of Berlijn. In de treincoupé vertellen ze elkaar persoonlijke anekdotes, jeugdgeschiedenissen, liefdesherinneringen. Ze trekken met vrouw en kinderen naar Noorwegen. Grote vriendschap, met een grimmige ondertoon. Maar dat dreigend-grimmige weet alleen de toeschouwer.''

Dilemma's

Voordat De Baan betrokken raakte bij Sater studeerde hij politieke wetenschappen in Amsterdam. Bij Sater acteerde hij ook, maar hij legde snel een voorkeur aan de dag voor het regisseren. De Baan: ,,Om mij heen zag ik zoveel grote acteurs, dat ik met hen vergeleken in het niet viel. Het regisseren past me beter. Ik wil op het toneel verhalen vertellen. Goed theater gaat altijd over bijna onoplosbare dilemma's, net zoals het innerlijke conflict van Guillaume-de-spion en Guillaume-de-vriend nauwelijks te overwinnen is.

,,In de opnames van De vloer op geef ik altijd opdrachten waarin die veelheid aan keuzes waar Frayn het over heeft van beslissende betekenis is, zoals deze aan een actrice: je wordt verliefd op de man die je echtgenoot bij een verkeersongeluk heeft doodgereden. Hier geldt opnieuw die onontwarbare kluwen van vriendschap en jaloezie, verbondenheid en boosheid. Er is geen mooier genre dan toneel om die fatale keten van dilemma's uit te drukken.''

Ondanks de ervaring van enkele decennia met acteren, blijft voor Peter de Baan moeilijk in woorden te vangen wat nu de kern is van het goede toneelspel. Maar hij wil het ook niet, hij wil onwetend blijven van zijn strategie en vertrouwt op intuïtie. In elk geval speelt innerlijke verdeelheid een grote rol. De tragische held van Democraten is Stefan de Walle als Guillaume. Hij moet twee tegenstellingen met elkaar verzoenen. Zijn vriend Arno Kretschmann, chef geheime dienst van de DDR, trekt aan hem om Brandts geheimen te ontfutselen. Aan de andere kant raakt Guillaume in de ban van Brandts charisma. Al noemt de kanselier deze Guillaume `de uitbater van een pornotheek', toch blijft de spion zijn West-Duitse broodheer trouw. De Baan: ,,Een goed acteur maakt iets los in de toeschouwer. Het mooiste voor mij als regisseur en theaterbezoeker is wanneer ik in het ongewisse blijf over de werkelijke identiteit van het personage: spreekt hier de acteur zelf of spreekt hier de rol die hij verbeeldt. Een goed acteur stuurt zijn karakter op het toneel in een bepaalde richting en tegelijkertijd wekt hij de suggestie dat hij niet stuurt, maar zijn rol met intuïtie en bevlogenheid vertolkt. Dat lijkt een onmogelijke opgave. Toneel kan die onmogelijkheid juist weerspiegelen.''

Michael Frayn geeft aan de spion Guillaume, deze man die naar het scheldwoord Stasi luistert, althans voor westerse oren, een diepe gevoeligheid mee voor Willy Brandt. Wanneer Günter Guillaume ontmaskerd en gearresteerd wordt, verzucht hij: ,,En Willy! Willy heb ik teleurgesteld. Ik zag hem op het journaal. Hij zag er bedonderd uit. Zijn eerste reis zonder mij om voor hem te zorgen.''

Democraten door het Nationale Toneel. Première 1/10 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 23/12. Inl.: 070-3181444; www.nationaletoneel.nl

    • Kester Freriks