Andere stemmen

Volgende week begint de Kinderboekenweek. Cornelia Funke schreef `Hart van inkt', waarin boekpersonages tot leven komen. ,,Ik herinner mij Tom Sawyer beter dan mijn klasgenoten.''

Nee, Cornelia Funke (46 jaar) had als kind niet zo'n ouderwetse koffer met fantastische boeken, zoals Meggie, de hoofdpersoon in haar jongste roman Hart van inkt. ,,Jammer genoeg. Ik haalde al mijn boeken met mijn vader uit de bibliotheek, want mijn ouders hadden nooit alle boeken kunnen betalen die ik wilde lezen'', zegt Funke. Lachend voegt ze eraan toe: ,,Ik ben altijd een boekverslaafde geweest. Hart van inkt is mijn uit-de-kast-komen.''

Funke is een paar dagen in Amsterdam, een halteplaats tijdens een internationale rondreis. In de wereld van het kinderboek is ze een ster. Hart van inkt (2003) is een groot succes in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Duitsland. In Nederland werd De dievenbende van Scipio (2000) bekroond met een Zilveren Griffel. De Duitse Funke woont sinds kort in Californië – ,,Ik wilde een keer iets heel anders dan het kalme en veilige Duitsland.'' Haar optreden is ogenschijnlijk Duits hoffelijk en Amerikaans hartelijk. Nee, als een junkie oogt Funke niet.

Hart van inkt is wel een echt boekenjunkie-boek, een verhaal waarin bloedstollende avonturen zich ontrollen èn tegelijkertijd wordt gereflecteerd op het wezen van literatuur. Boekenwurm Meggie, haar vader Mo (boekbinder) en haar tante Elinor (boekenverzamelaarster) raken in de macht van duistere moordenaars, van wie vooral leider Capricorno een zeldzame griezel is. Het zijn niet zomaar personen, maar personages uit een boek die ooit per ongeluk door Mo tevoorschijn zijn gelezen en die ook de schrijver van het boek niet meer in de hand heeft.

De titel slaat dan ook niet alleen op het hart van Capricorno maar tevens op de drukinkt, die een ogenschijnlijk reële wereld kan scheppen op papier. De hoofdpersonen zijn vaak in de war over wat echt is en wat verzonnen. Zo verzucht Mo op een gegeven moment: ,,Misschien is er achter het gedrukte verhaal een ander, veel groter verhaal, dat net zo verandert als onze wereld.''

Is dit een sleutelpassage in het boek?

,,Ja, dat denk ik wel. Het gekke van fictieve personages is dat ze vaak echter lijken dan werkelijke personages, doordat je ze vaak heel goed leert kennen: je kijkt hen recht in hun hart. Kinderen die straks groot zijn zullen zich Harry Potter beter herinneren dan hun vrienden, zoals ik mij Tom Sawyer beter herinner dan mijn klasgenoten. Met dat gegeven wilde iets doen. Pas bij het schrijven kwam ik op het idee om de figuren uit het boek te laten komen door het voorlezen van Mo – gewoon omdat ik zo houd van hardop lezen.''

De schrijver is eerst trots op zijn creaties, maar verliest vervolgens zijn controle. Herkent u dat?

,,Ja, soms word ik bij het schrijven zo voortgedreven door mijn ingevingen, dat ik mij afvraag: ben ik een secretaresse die bestaande verhalen uit een andere wereld optekent of bedenk ik het echt allemaal zelf. Natuurlijk bedenk ik het zelf, maar ik kan het haast niet geloven.''

Wat uw boek ook een boeken-boek maakt zijn de lange citaten boven elk hoofdstuk staan. Waarom al die motto's?

,,Als kind was ik er dol op als er in boeken ook geciteerd werd uit andere boeken, zoals in Waterschapsheuvel van Richard Adams. Je hoorde dan een andere stem door de stem van de schrijver heen. Dat wilde ik ook in Hart van Inkt, andere stemmen toevoegen aan de mijne. Dat viel overigens niet mee, want ik moest steeds een toepasselijk citaat vinden. Vooral in het tweede deel ben ik dan ook veel teruggevallen op romantische poëzie.'' Lacht. ,,Het is een eerbetoon aan alle schrijvers die ik bewonder, aan alle boeken waar ik al zo lang van houd.''

Dat zijn bijna alleen Engelstalige werken. Hoe komt dat?

,,Als kind heb ik zeer veel Angelsaksische boeken gelezen. Ik verslond bijvoorbeeld de hele Narnia-reeks van C.S. Lewis en de trilogie van Tolkien.''

Die invloed lijkt zichtbaar in uw boeken, die meer door het plot gedreven worden dan bijvoorbeeld het werk van uw landgenoot Preussler.

,,Ik vind mijn werk ook nogal Angelsaksisch, maar Britse journalisten noemden mijn werk zo `Duits'. Dat is onzin. In mijn jeugd heb ik nauwelijks verhalen uit de Duitse cultuur gelezen. Wel de sprookjes van Grimm natuurlijk, maar niet de noordse mythen en legenden, die in de Duitse cultuur zo'n grote rol spelen.''

Waarom niet?

,,Doordat de nazi's de Germaanse mythen hebben misbruikt, hing er voor mij en mijn leeftijdgenoten een geur van fascisme rond. Sowieso heerst rond de Duitse geschiedenis een enorm schuldgevoel, alsof die geschiedenis alleen de Tweede Wereldoorlog beslaat. Natuurlijk, het is een vorm van omgaan met het verleden, maar het maakt alle Duitse verhalen, geschiedenis en tradities ook heel duister en zwaar. De oorlog is een zwart gat waar alles in verdwijnt, ook onze cultuur.''

Des te opvallender is het dat het motto van uw hele boek afkomstig is van Paul Celan, dichter van `Todesfuge', misschien wel hét gedicht van de shoah. Waarom zijn gedicht `Engführung' dat veel zwaarder van toon is dan het boek?

Voor het eerst valt Funke even stil. ,,Dat heeft een lange voorgeschiedenis. Mijn hele boek begon eigenlijk met een gedicht van Shel Silverstein, dat ik als motto wilde nemen.'' Ze begint het openingsgedicht van Where the Sidewalk Ends uit haar hoofd op te zeggen: ,,If you are a dreamer, come in./ If you are a dreamer, a wisher, a liar,/ A hope-er, a pray-er, a magic bean buyer... () Come in!/Come in!''

Funke vervolgt: ,,Helaas lukte het maar niet om een goede Duitse vertaling te maken en ik wilde de Duitse kinderen die het boek zouden lezen niet voor het hoofd stoten met Engelse regels aan het begin. Dus besloot ik een ander gedicht te zoeken en vond uiteindelijk dit vers van Celan, `Engführung'. Ik vond het prachtig omdat het woord dat `door de nacht, wilde stralen' iets zegt over de macht van taal over de duisternis.

,,Op dit gedicht heb ik heel vreemde reacties gekregen. Een boekenverkoopster las in `de as' die ogenschijnlijk verdwijnt het ontkennen van de holocaust en eiste dat ik het motto zou schrappen. Dat heb ik natuurlijk geweigerd. Nou ja, als ook maar één kind in de wereld door mijn motto later Celan gaat lezen, is het al nuttig geweest. U moet goed beseffen dat Celan in Duitsland helemaal niet zo'n bekende dichter is.'' Weer een stilte, en dan: ,,Ja, de toon is wel erg zwaar. Als er toch nog een goede vertaling van Silverstein komt, zet ik die er misschien alsnog in.''

De dievenbende van Scipio is meer dan Hart van inkt een klassiek kinderboek, waarin volwassenen en kinderen voortdurend om elkaar heen draaien in Venetië. De belangrijkste volwassene is detective Victor, die in de steegjes jaagt op twee weggelopen weeskinderen. Het belangrijkste kind is rijkeluiszoon Scipio, leider van enkele jeugdige kruimeldiefjes, die de weeskinderen in hun midden hebben opgenomen. Het belangrijkste voorwerp is een magische draaimolen, die kinderen kan veranderen in volwassenen – en andersom.

`Scipio' is in opzet een simpeler boek. Was het schrijven ook eenvoudiger?

,,Oh nee, ik heb verschrikkelijk geworsteld met Scipio. Dit boek heb ik moeten schrijven, zodat ik met Hart van inkt een stap hoger op de ladder kon zetten. Ik heb de eerste 100 pagina's weggegooid, omdat de taal me absoluut niet beviel. Ik heb heel veel verschillende eerste hoofdstukken gemaakt. En ik heb uiteindelijk besloten te beginnen met Victor, omdat hem als detective het voorafgaande snel verteld kon worden. Victor brengt ook het volwassenen-perspectief in het boek. Kinderen vinden Victor trouwens erg leuk. Ze identificeren zich blijkbaar niet alleen met kinderen, maar ook met volwassenen.''

`Scipio' gaat in essentie over volwassen zijn of juist weer kind worden. Is dat iets van uzelf?

,,Ja, net als Scipio wilde ik ook altijd volwassen worden. Ik had een heerlijke jeugd met fijne ouders, maar ik wilde graag groot zijn om zelf te kunnen beslissen wat ik zou gaan kopen of hoe laat ik naar bed mocht.''

Scipio stapt in de draaimolen en anders dan ik verwachtte krijgt hij daarvan geen spijt

,,Nee, ik zou ook nooit in de draaimolen stappen om weer kind te worden. Ik kijk altijd vooruit. Veel anderen denken wel aan vroeger.''

In een voorwoord geeft u aan dat het niet mogelijk is om je echt te herinneren wie je was als kind. Is dat een what-it-is-like-to-be-a-bat-probleem?

,,Ja, je kunt je niet echt meer voorstellen hoe het was als kind. Ik herinner me niet zoveel, veel minder dan Astrid Lindgren bijvoorbeeld. Maar zelfs mensen die nog veel weten hebben geen voelbare fysieke herinneringen meer. Ik bedoel dat je te klein bent voor de meubels bijvoorbeeld, of dat je ouders net iets te hard aan je arm trekken.''

Venetië is echt een personage in uw boek. Waarom deze stad?

,,Venetië was bij mijn eerste bezoek een paar jaar geleden zo overweldigend dat ik meteen het gevoel had dat hier een verhaal te vinden was. Dat heb ik vaker met steden. Ik ben nu voor het eerst van mijn leven bij volle bewustzijn in Amsterdam; het is fantastisch. Zijn er veel jeugdboeken die hier spelen? Ik heb het gevoel dat je hier zo een verhaal voor het grijpen hebt.''

`Hart van inkt' is verschenen bij uitgeverij Querido, €17,95

    • Karel Berkhout