25 jaar Nederlandse film in 25 getallen

In Utrecht viert dezer dagen de Nederlandse filmsector zijn jaarfeest. Het is dit keer de 25ste editie van het Nederlands Filmfestival en daarom zijn er veel speciale attracties. Gast van het jaar is filmmaker Jos Stelling, de man die in 1981 de Nederlandse Filmdagen oprichtte en de Gouden Kalveren als Nederlandse Oscars introduceerde. Er zijn veel retrospectieven en enkele grote premières, onder meer van Leef!, Johan, Het paard van Sinterklaas . Zo'n zilveren jubileum is het moment om de balans op te maken van 25 jaar Nederlandse cinema.

3.000.000

Er kan maar één film de meest succesvolle aller tijden zijn – en dat is alweer Turks fruit van Paul Verhoeven uit 1973. Turks fruit is de enige Nederlandse film die de grens van drie miljoen bezoekers passeerde:

3.334.044

mensen gingen er naar kijken. Als iedereen er één keer heen ging, zou dat betekenen dat één op de vijf Nederlanders hem gezien heeft. Tweede en derde op deze ranglijst zijn Fanfare (Bert Haanstra, 1958) met 2.635.178 en Ciske de Rat (Wolfgang Staudte, 1955) met 2.432.500 bezoekers.

400.000

Als een Nederlandse film 400.000 bezoekers trekt krijgen de makers de Platina film uitgereikt – van 2001 tot 2003 lag de grens bij 200.000 bezoekers. Twaalf films kregen deze prijs, voornamelijk jeugdfilms als Minoes, de twee Pietje Bell-films, De schippers van de Kameleon en Pluk van de Petteflet. De laatste niet-jeugdfilm die platina kreeg is alweer bijna drie jaar geleden: De tweeling.

106.790

Nederland telt 106.790 bioscoopstoelen, verdeeld over 170 bioscopen. Het aantal bioscopen is de laatste jaren gestaag toegenomen, het aantal stoelen neemt enigszins af; de bioscoopbezoeker wordt steeds meer ruimte gegund.

100.000

De eretitel Gouden film (en bijbehorende aanmoedigingspremie) wordt uitgereikt aan de makers van een speelfilm die 100.000 bezoekers of meer trekt. Sinds de introductie van deze prijs in 2001 kregen 20 film een Gouden film. De grens lag in 2001 bij 75.000 bezoekers en is, wegens overmaat aan succes, in 2003 opgetrokken naar 100.000.

10.000

Nederlandse documentaires die 10.000 bezoekers of meer trekken, krijgen de Kristallen film, een aanmoedigingspremie die wordt toegekend door verschillende instanties uit de filmsector. Deze categorie werd in april 2005 geïntroduceerd en sindsdien nog maar één keer uitgereikt, aan Stand van de Maan van Leonard Retel Helmrich. (Ter vergelijking, de André Hazes-film Zij gelooft in mij van John Appel trok in 1999 ruim 150.000 bezoekers.)

140

Als je 100 willekeurige Nederlanders bij elkaar zet, zijn die met zijn allen 140 keer in dat jaar naar de bioscoop gegaan. Dat is een van de meest zorgelijke cijfers voor allen die voor hun brood afhankelijk zijn van de filmsector. Als je 100 Spanjaarden op een rijtje zet, zijn ze 350 keer naar de bioscoop geweest, 100 Belgen gaan 230 keer per jaar. Zolang dat cijfer niet hoger wordt, zijn alle investeringen in de Nederlandse filmindustrie een hachelijke onderneming.

15

Als de statistieken voorspellende waarde hebben, dan maken Johan, Floris, Lepel, Pluk van de Petteflet en Het paard van Sinterklaas dit jaar relatief veel kans op een van de belangrijkste Gouden Kalveren. Van de 24 `Beste speelfilms' hadden er tien een eigennaam in de titel. Betrekken we daar de 22 `Beste regies' bij, dan gaat het om 15 films met een naam in de titel.

20.000

Dat het sappelen is in de filmsector blijkt niet alleen uit het aantal filmmakers dat zegt (heel) moeilijk werk te kunnen vinden (zie 970). Het wordt bevestigd in een enquête die de beroepsvereniging DDG hield onder de Nederlandse regisseurs. Bijna de helft van de ondervraagden zei minder dan 20.000 euro per jaar te verdienen (ruim onder het modaal inkomen van 29.000 euro). Regisseurs met reclamewerk verdienen gemiddeld veel meer (58.000 euro), speelfilm- en documentairemakers hangen rond het modale niveau. Onafhankelijke filmmakers verdienen gemiddeld 11.000 euro met filmen.

16.000.000

De duurste Nederlandse productie ooit, Resistance uit 1993 had een budget van 16 miljoen euro. Deels opgebracht door particuliere investeerders met hulp van een vriendelijke fiscale regeling. De regisseur was de tot dan toe tamelijk onbekende Todd Komarnicki. De producent was First Floor Features van Laurens Geels. De film was een genadeloze flop aan de kassa en sloeg zo de eerste fatale barsten in het bedrijf van Geels. Een jaar later was hij failliet.

970

Nederland schijnt zo'n 970 regisseurs te tellen. Schijnt, want veel dichter bij de werkelijkheid kwam het Sectoronderzoek film en televisie van bureau Research voor beleid deze zomer niet. Geen wonder dat uit een eerdere enquête naar voren kwam dat eenderde van hen dacht ,,tamelijk of heel moeilijk'' nieuwe projecten te kunnen vinden.

307

In 2004 gingen 307 films in Nederland in première. Ruim de helft daarvan was Amerikaans of Amerikaanse coproductie. Als je het uitdrukt in prints, het aantal filmkopieën dat in de bioscopen circuleert, wordt de dominantie van Hollywood nog duidelijker. Van de 9.420 kopieën waren er ruim 6.900 van (deels) Amerikaanse makelij.

244

Vijfentwintig jaar Gouden Kalveren heeft 244 winnaars opgeleverd in 25 categorieën.

20

Twintig Nederlandse speelfilms kwamen in 2004 in de bioscoop. Hoewel, twintig? Nederlands? Dat is allemaal maar hoe je het bekijkt. Op het jaaroverzicht van het Filmfonds staan 24 titels. Maar daar zit ook It's all about love van de Deen Thomas Vinterberg tussen, omdat die film met geld van het Filmfonds is gecoproduceerd, Father and Son van de Rus Alexander Sokoerov en de toch zeer Belgische De zaak-Alzheimer.

9,2

Help! Het marktaandeel van de Nederlandse film in de bezoekcijfers is in 2004 teruggezakt tot onder de 10 procent. Het marktaandeel was de jaren ervoor juist spectaculair gestegen naar 13,2 procent in 2003. Toch is het rampjaar 1993 (marktaandeel 0,8 procent) nog lang niet in zicht.

8

Acht distributiemaatschappijen domineren de Nederlandse bioscoop. Met zijn achten haalden ze bijna 90 procent van alle bezoekers van het afgelopen jaar binnen. In volgorde van succes in 2004 zijn het Buena Vista International, UIP, Warner bros., Columbia Tristar, Fox, A-film en RCV (de enige Nederlandse maatschappijen in het gezelschap) en Independent.

10

NRC toptien

1. Zusje Robert Jan Westdijk, 1995 (6 stemmen)

2. Abel Alex van Warmerdam, 1986

Minoes Vincent Bal, 2001

Spoorloos George Sluizer, 1988 (4 stemmen)

5. Charlotte Frans Weisz, 1981

De noorderlingen Alex van Warmerdam, 1992

De Poolse bruid Karim Traïdia, 1998

De smaak van water Orlow Seunke, 1982 (3 stemmen)

9. Blind date Theo van Gogh, 1996

Een dagje naar het strand Theo van Gogh, 1984

Hufters & hofdames Eddy Terstall, 1997

Van God los Pieter Kuijpers, 2003

De vierde man Paul Verhoeven, 1983

Wilde mossels Erik de Bruyn, 2000 (2 stemmen)

(samengesteld uit de voorkeuren van: Hans Beerekamp, Bas Blokker, Dana Linssen, Joyce Roodnat, Pieter Steinz, Bianca Stigter, André Waardenburg)

33

is het aantal `wijze mannen' dat in 1983 door het bestuur van de Nederlandse Filmdagen werd aangewezen om alsnog een Gouden Kalf voor de beste lange film aan te wijzen, nadat de jury onder voorzitterschap van Hedy d'Ancona wegens protesten van bioscoopbedrijf en speelfilmproducenten overruled was. Ze hadden het gewaagd De oplossing? van Sander Francken te bekronen, en die opdrachtfilm van de Anne Frankstichting over rechts-extremisme onder jongeren had geen distributeur. De wijzen (Jan Vrijman, Wim van de Velde en Ellen Waller) wezen bij wijze van compromis als winnaar een documentaire aan: Louis van Gasterens Hans, het leven voor de dood.

24

24 films die een Gouden Kalf hebben gewonnen in de categorie `Beste lange speelfilm' zitten als dvd in de jubileumbox van het filmfestival. 24? Geen 25? Nee. De kleine blonde dood ontbreekt in de collectie. Producent Rob Houwer wilde geen toestemming geven voor het opnemen van zijn film in de reeks. Dat er toch 25 schijfjes in de box zitten, is doordat ook de documentaire Het gezin als hoeksteen? van Joost van Krieken hierin is opgenomen, over de veranderende moraal in de Nederlandse film in de afgelopen 25 jaar.

14

Met veertien speelfilms in de laatste 25 jaar is Pim de la Parra Nederlands kampioen veelfilmen. Niet alle titels zullen het publiek even bekend voorkomen; sommige hebben de Nederlandse bioscoop nooit gehaald. Het waren voornamelijk 'minimal movies', films met een uiterst gering budget – op de titelrol zag je niet zelden de crew worden bedankt voor de financiële steun.

7

Zeven Oscars verzamelde de Nederlandse filmindustrie, drie ervan in de prestigieuze categorie van Beste niet-Engelstalige film.

1986 De aanslag van Fons Rademakers

1995 Antonia van Marleen Gorris

1997 Karakter van Mike van Diem

Andere Oscars waren er in die tijd voor:

1985 Anna & Bella van Börge Ring, beste korte animatiefilm

1989 Alaska van Mike van Diem, Studentenoscar

2000 Vader en dochter van Michael Dudok de Wit, beste korte animatiefilm

Voor 1985 had maar één Nederlandse productie ooit een Oscar gekregen, Glas van Bert Haanstra uit 1960, als beste korte documentaire.

6,67

euro, om precies te zijn, was in 2004 de gemiddelde prijs voor een bioscoopkaartje. Daarmee zit Nederland in de Europese kopgroep. Alleen in Zwitserland en in Noord-Europa zijn de kaartjes duurder.

5

Vijf films trokken de afgelopen 25 jaar meer dan 1 miljoen bezoekers.

Best bezochte Nederlandse films in de afgelopen 25 jaar (x 1.000; bron: NFC)

1 Ciske de rat 1.593

2 Flodder in Amerika 1.494

3 Kruimeltje 1.136

4 Schatjes 1.048

5 Ik ben Joep Meloen 1.043

6 Amsterdamned 971

7 Filmpje! 934

8 Abeltje 901

9 Minoes 837

10 Pietje Bell 821

4

Vier is het hoogste aantal Gouden Kalveren door één en dezelfde persoon gehaald. Dick Maas deelt de eer met Jos Stelling.

Dick Maas

1983 Regie: De lift

1986 Lange Speelfilm: Abel

1987 Regie: Flodder

1996 Lange speelfilm: Lang leve de koningin

Jos Stelling

1984 Lange speelfilm: De illusionist

1986: Speciale Juryprijs: De wisselwachter

1990 Cultuurprijs

1996 Korte film: De wachtkamer

2

In de Nederlandse filmgeschiedenis zijn maar twee echte remakes gemaakt, Ciske de Rat en Op hoop van zegen. Ciske de Rat is in 1955 gemaakt door de Duitser Wolfgang Staudte, met de mooi-armoedige arbeidersjongen Dirk van de Velde in de hoofdrol, en in 1984 door Guido Pieters, met knuffeljongen Danny de Munk. De twee Ciskes zijn opgeteld het meest succesvolle Nederlandse filmproduct ooit: ruim vier miljoen bezoekers. Met Op hoop van zegen (1986, weer met Danny de Munk) probeerde Pieters tevergeefs zijn succes te evenaren. De eerste bewerking van Heijermans' drama, door Alex Benno in 1934, was tenminste nog bekroond op de Biënnale van Venetië.

1

Eén film kan maar de beste zijn, en in 1999 werd door leden van beroepsvereningen uit de filmwereld vastgesteld dat dat Turks fruit was, van Paul Verhoeven, Film van de Eeuw.

1 Turks fruit Paul Verhoeven, 1973

2 Soldaat van Oranje Paul Verhoeven, 1977

3 Karakter Mike van Diem, 1997

4 Abel Alex van Warmerdam, 1986

5 Spoorloos George Sluizer, 1988

6 De Poolse bruid Karim Traïdia, 1998

7 De aanslag Fons Rademakers, 1986

8 Antonia Marleen Gorris, 1995

9 Left Luggage Jeroen Krabbé, 1998

10 Fanfare Bert Haanstra, 1958