In Rusland heerst Poetin over de olie en het gas

Met de overname van Sibneft door Gazprom ontstaat in Rusland een nieuwe energiegigant, beheerst door het Kremlin.

President Poetin heeft iets uit te leggen. Waarom betaalt de Russische staat ruim 13 miljard dollar voor een olieconcern dat zijn voorganger Jeltsin nog geen tien jaar geleden voor 100 miljoen weggaf? Miljarden die grotendeels belanden in de zakken van de 38-jarige zakentycoon Roman Abramovitsj, een voormalige handelaar in rubbereendjes die door de Russen met een mengsel van afkeer en fascinatie wordt gadegeslagen terwijl hij in Londen miljoenen spendeert aan pleziervaartuigen, Boeings, landhuizen en topvoetballers voor zijn voetbalclub Chelsea.

Gisteren kondigde gasgigant Gazprom aan olieconcern Sibneft te kopen voor 13,01 miljard dollar (10,8 miljard euro). Het is de grootste overname uit de Russische geschiedenis. De acquisitie is het sluitstuk van een complexe, door westerse banksyndicaten gefinancierde operatie die het Kremlin een dominante positie in de Russische energiesector bezorgt.

De aankoop van 72 procent van Sibneft is de facto een nationalisatie. In juni kocht het Kremlin al voor 7,1 miljard dollar een meerderheidsbelang in Gazprom. Abramovitsj krijgt zo van het Kremlin een heel andere behandeling dan zijn collega Chodorkovski van het olieconcern Yukos, die deze week in hoger beroep tot acht jaar werkkamp werd veroordeeld.

Yukos werd gesloopt door een belastingaanslag van bijna 28 miljard dollar. Daarbij werden het bedrijf exact dezelfde technieken van belastingontduiking ten laste gelegd die de Russische fiscus bij Sibneft door de vingers ziet. Abramovitsj is een loyale onderdaan van Poetin, met wie hij een goede relatie heeft. Toch is Abramovitsj druk bezig zijn Russische belangen te verzilveren. In 2008 treedt zijn beschermheer mogelijk af en behoort een machtswisseling binnen het Kremlin tot de opties.

Poetin kan zich bij deze aankoop beroepen op het staatsbelang. De chaotische machtsstrijd rond Yukos heeft Rusland geen goed gedaan: het leidde tot onzekerheid in het zakenleven, kapitaalvlucht en een daling van de economische groei. De torenhoge olieprijs verzachtte de effecten, maar het Kremlin kan zich geen tweede annexatie veroorloven.

Dat komt Abramovitsj goed uit. Hij was junior partner van de inmiddels verbannen oligarch Berezovski, toen het duo eind 1995 Sibneft in de schoot geworpen kreeg. Dat ging via het zogeheten `leningen-voor-aandelen-schema', waarmee de toenmalige, impopulaire president Jeltsin de steun van het grote zakenleven kocht voor zijn herverkiezing.

In 2001 schudde Abramovitsj zijn zakenpartner Berezovski af toen deze ruzie kreeg met Poetin. De verbitterde Berezovski beweert dat de president sindsdien een van de geheime aandeelhouders is van Sibneft.

De overname van Sibneft helpt Gazprom in zijn ontwikkeling tot een Russisch Aramco, een staatsenergiebedrijf dat wereldwijd wedijvert met de allergrootste op de markt voor olie en gas. Gazprom is nu al 's werelds grootste gasbedrijf, goed voor een vijfde van de wereldproductie. Het heeft een omzet van 27 miljard dollar. Met de dagproductie van 910.000 vaten olie van Sibneft wordt het nu ook Ruslands vijfde oliebedrijf.

Gazprom, het voormalige Sovjetministerie van gas, werd in 1989 geprivatiseerd en gold in de jaren negentig als een staat binnen de staat. Ze diende Rusland met goedkoop gas en het eigen managment door lucratieve activiteiten onder te brengen bij familiebedrijfjes. In 2001 nam het Kremlin het heft in handen en installeerde Aleksej Miller, een vertrouweling van Poetin, als directeur.

Financieel staat Gazprom er sindsdien beter voor, voor het overige blijft het een onhanteerbare mammoet met zwak managment. Hoewel de winst vorig jaar met bijna 15 procent steeg, groeide de operationele kosten met 19 procent en de salarislasten zelfs met 49 procent. Gazprom is volstrekt onoverzichtelijk. Van de 390.000 werknemers ruikt bijna veertig procent nooit gas, want het bedrijf beheert ook meubelbedrijven, een porseleinfabriek, schaatsbanen en kuuroorden aan de Zwarte Zee. Met kranten als Izvetia, tv-kanaal NTV en een satelliet heeft het ook een sterke mediapoot.

Als overnamekandidaat is Sibneft voor Gazprom tweede keus. Aanvankelijk zou het staatsoliebedrijf Rosneft overnemen, maar dat liep spaak toen Rosneft in december een groot deel van het belaagde Yukos opslokte. Overname van Rosneft had Gazprom daarna juridisch kwetsbaar gemaakt in het westen, terwijl directeur Miller deze zomer nog erkende dat gaslevernaties aan Europa feitelijk zijn enige winstbron is - in Rusland zelf levert Gazprom nog altijd gas tegen afbraakprijzen. Het management van Rosneft was niet rouwig dat de fusie afketste. Mocht Rosneft erin slagen Yukos op te slokken, en daar lijkt het op, dan wordt zij Ruslands grootste olieconcern.

Zo krijgt Rusland twee Aramco`s. Dat weerspiegelt tevens de machtbalans binnen het Kremlin. Voorzitter van Gazprom is Dmitri Medvedev, stafchef van Poetin. Voorzitter van Rosneft is diens formele ondergeschikte Igor Setsjin, een voorman van de siloviki, Poetins oude kameraden uit de KGB. Nog mooier: Gazprom richt haar export sterk op het westen en Rosneft op Azië. Zo weerspiegelt de oeroude Russische kwestie - Europa of Azië - zich nu in de energie.

Gazprom

Concern is nog onoverzichtelijk

    • Coen van Zwol