`Doormodderen is catastrofaal'

Nooit begon de Europese Unie besprekingen onder zo'n somber gesternte als nu met Turkije. Wat ging er mis? Gesprek met europarlementariër en Turkije-rapporteur Camiel Eurlings.

Maanden geleden wist Camiel Eurlings al dat de uitvoering van het protocol over de douane-unie met Turkije tot grote problemen zou leiden. Turkije ondertekende het protocol maar weigert tot op de dag van vandaag Grieks-Cyprische schepen en vliegtuigen in zijn havens en vliegvelden. ,,Al een hele tijd terug heb ik het aangekaart bij de Europese commissaris [voor Uitbreiding, Olli Rehn, red.] Ik zei: vrienden, het moet linksom of rechtsom, maar zo kan het niet.''

De commissaris, aldus Eurlings, liet de zaak echter op zijn beloop, in de hoop wellicht dat Turkije het protocol wel zou uitvoeren. Dat gebeurde dus niet, met als gevolg dat er nu zo ongeveer elke dag harde woorden heen en weer vliegen tussen Brussel en Ankara. ,,Europa durft niet duidelijk te zijn ten opzichte van Turkije'', zegt Eurlings. ,,Er worden te veel zoete broodjes gebakken. Maar dat pappen en nathouden leidt uiteindelijk tot een catastrofe.''

Hoe dicht die catastrofe nabij gekomen is, wordt elke dag duidelijker. Sinds het gesprek met Eurlings plaatshad heeft het Europese Parlement besloten om het douane-unie protocol niet te ratificeren zolang Turkije geen helderheid verschaft over erkenning van Cyprus. Maandag zouden de officiële besprekingen met Turkije moeten beginnen, maar de EU-lidstaten zijn het niet eens over het `onderhandelingskader' waarbinnen zij moeten worden gevoerd.

Een getergde woordvoerder van het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken herhaalde gisteren nog dat alleen volledig lidmaatschap het doel kan zijn. Elk alternatief, waaronder het door veel conservatieven en christen-democraten bepleite `geprivilegieerde partnertschap', is ,,onacceptabel''.

Hoe kon het allemaal zo fout lopen? Niet alleen het gebrek aan duidelijkheid van Europa is debet aan de crisis, vindt Eurlings. ,,Turkije denkt: wij zijn een groot land, wij kunnen over de criteria [voor toetreding, red.] onderhandelen. Maar zo zit het niet.'' Daarnaast heeft Turkije het idee, aldus de europarlementariër, dat het nu eigenlijk wel aan alle politieke eisen op het gebied van democratie, rechtsstaat en mensenrechten voldoet en dat er nu nog alleen over economische criteria gepraat hoeft te worden. ,,En Turkije beseft niet genoeg dat het een serieuze zaak is. Men heeft te veel het idee: jullie houden ons toch voor de gek en dadelijk trekken jullie de stekker eruit, maar eerst moeten we nog lijden.''

Kun je dat de Turken kwalijk nemen? Als er referenda komen is in een aantal Europese landen het resultaat ongetwijfeld een verwerping van de Turkse toetreding.

Eurlings: ,,Er zijn altijd mensen tegen uitbreiding geweest, bij Turkije flakkert dat meer op dan bij andere kandidaten, maar dat is democratie. Iedereen heeft het recht te vinden wat hij ervan vindt. Maar er is een proces begonnen en Turkije moet beseffen dat het hier een historische kans heeft.''

Hoe serieus nemen Europese politici dat proces? Hoeveel regeringsleiders verklaren momenteel zonder omhaal dat het goed is voor Europa om Turkije er uiteindelijk bij te halen?

,,Ook aan Europese kant moet er beter gecommuniceerd worden. Het kan natuurlijk niet zo zijn dat Europa Turkije voor de gek houdt door het een worst voor te houden die iedere keer weer hoger wordt gehouden als Turkije aan een eis voldoet.''

U vindt dat de positie van christenen in Turkije te wensen overlaat. Maar in Turkije zijn duizenden kerken waar christenen ongestoord naar toe kunnen gaan. Daarnaast is het land een seculiere republiek, waar iedere burger – christen en moslim – gelijk is voor de staat. Nergens in het Midden-Oosten hebben christenen het zo goed als hier, zeggen Turken. Maar u vindt dat kennelijk nog niet voldoende.

,,Je mag Turkije niet vergelijken met een land als Saoedi-Arabië, waar je bijna in levensgevaar bent als je een bijbel op je nachtkastje hebt liggen. In Turkije moet het niveau van vrijheid van de Europese Unie gelden. Turkije is seculier, dat is waar. Echter, er is wel een scheiding tussen kerk en staat, maar niet tussen staat en kerk. Vanuit het ministerie van Godsdienstzaken wordt min of meer voorgeschreven wat een moslim-priester in zijn moskee mag zeggen. Turkije wil kost wat kost moslimfundamentalisme voorkomen. Vanuit die kramp vindt men het moeilijk om iets anders ruimte te geven dan de officiële, door de staat gecontroleerde sunnitische islam. Er liggen nog bijna honderd aanvragen voor nieuwe kerken, zei een ambtenaar van de Europese Commissie mij onlangs nog. Slechts een enkele aanvrage wordt goedgekeurd.''

Moslims hadden net zo'n probleem in Rotterdam. Daar werd alles in het werk gesteld om de bouw van een moskee tegen te werken.

,,Dat had te maken met het stadsbeeld in Rotterdam. Als een malloot in Nederland moskeeën in de brand wil steken, zegt onze premier: het gaat hier om onze vrijheid, het gaat hier om Nederlanders.''

Eurlings is voorstander van duidelijke deadlines om de communicatie te stroomlijnen: Turkije zou precies moeten weten wanneer het aan wat moet voldoen. ,,Neem de uitvoering van de douane-unie. Daar wordt nu van gezegd: we gaan in 2006 eens kijken hoe het daar mee staat. Ik zie de Turken nu al kijken van: so what? We onderhandelen verder en kijken over tien jaar wel weer eens. Zo kan het niet.''

De europarlementariër zucht even. Turkije doet hem denken aan dat verhaal over die toren op een eilandje in het water bij Istanbul. Een man probeerde elke avond naar de toren te zwemmen, omdat daar een mooie vrouw zat. Toen hij eindelijk bij de toren kwam, bleek de vrouw veel minder mooi en zat de toegangsdeur van haar verblijf dicht met zware kettingen. De boodschap is duidelijk: Europa is de vrouw, Turkije de toch wat teleurgestelde man. Maar daar moet Turkije, zegt Eurlings, overheen: er moet gevijld worden. ,,Turkse politici moeten echt uitstralen dat ze bij Europa willen en de noodzakelijke hervormingen doorvoeren. Alleen dan is er een kans dat het allemaal nog goed komt.''

    • Bernard Bouwman