Gescheiden Afghaanse blijft een schande

Dappere Afghaanse vrouwen durven sinds de val van de Talibaan om een echtscheiding te vragen, maar riskeren nog altijd wraak van hun man. De procedures zijn slecht bekend, weglopen leidt vaak tot celstraf.

Zeven jaar geleden deed Nazia Barekzay nog wat haar vader haar opdroeg: ze trouwde tegen haar zin met een man die zij niet kende. Haar familie was arm en er waren geen zoons in het gezin die voor extra inkomsten konden zorgen – vrouwen mochten tijdens het Talibaanbewind niet werken. Barekzay was toen achttien jaar en had net haar middelbare-schooldiploma op zak. Haar kersverse echtgenoot was 55 jaar en analfabeet. Zij werd zijn tweede vrouw.

Barekzay leefde in een gevangenis. Nooit mocht zij het huis uit. Dat privilege had alleen de eerste vrouw. Barekzay moest voor de acht kinderen van de eerste vrouw zorgen. ,,Nadat de Talibaan waren verdreven en Karzai president werd, wilde ik gaan studeren aan de universiteit, maar mijn ex-man verbood dat'', vertelt ze. ,,Ik ben vervolgens stiekem naar het ministerie van Vrouwenzaken gegaan, waar ik om een scheiding heb gevraagd.''

Nazia Barekzay is een jonge elegante vrouw. Op een bankje dat verscholen ligt achter enkele bomen, op de campus van de Universiteit van Kabul, wipt zij nerveus heen en weer. Haar teennagels zijn zilver gelakt. De glinsterende blauwe steentjes van haar haarspelden hebben bijna dezelfde kleur als de nieuwe spijkerbroek die zij draagt. Het bankje achter de bomen, een `geheime plek', is bewust gekozen: Barekzay mag niet gezien worden in het gezelschap van een vreemde man en zeker niet met hem praten over ,,de schandelijke scheiding''.

Een gescheiden vrouw is ook nu, na de verdrijving van de Talibaan, niet veel waard in Afghanistan, zegt Barekzay. ,,Het is een schande voor je familie. Je bent een extra mond die gevoed moet worden en een moslim zal niet snel met een vrouw trouwen die al gescheiden en geen maagd meer is.'' Aanvankelijk hadden haar ouders grote bezwaren tegen haar voornemen om te scheiden. ,,Maar ik werd geslagen door mijn man, zijn zoons behandelden mij als vuil'', zegt zij met zachte stem. Toen haar vader en moeder dat hoorden, veranderde hun houding. ,,Ook omdat ik een goedbetaalde baan kon krijgen bij een buitenlandse NGO.''

Die baan had zij mede te danken aan het ministerie van Vrouwenzaken. Op het terrein van dat departement verbleef Barekzay enkele maanden in een van de bewaakte opvanghuizen voor vrouwen. Ze moest wel: haar ex-man dreigde haar te vermoorden. De schuilplaatsen op het ministerie zijn verboden terrein voor buitenstaanders, zegt Fawzia Aminiy, hoofd juridische zaken van het ministerie. In haar kantoor zegt zij: ,,Op dit moment zitten er ongeveer vijftig vrouwen die van hun mannen willen scheiden in onze opvanghuizen. De dreigementen komen van hun ex-echtgenoten, maar ook van bijvoorbeeld hun broers. In Afghanistan lopen deze vrouwen een groot risico en daarom mag niemand van buiten kunnen zien waar zij verblijven.''

Volgens Aminiy groeit het aantal vrouwen dat wil scheiden gestaag sinds de val van het conservatieve Talibaanbewind. ,,Tijdens het regime van de Talibaan mocht de vrouw niets, niet naar buiten, niet naar school en niet werken. Nu is dat anders.'' Het zijn vooral jonge vrouwen in de grotere steden die destijds uitgehuwelijkt zijn, die de moed hebben om een scheidingsprocedure te beginnen. Sommigen moesten bijvoorbeeld op hun dertiende trouwen met een veel oudere man, anderen wilden buitenshuis werken of studeren maar mochten dat niet. ,,En er zijn nog steeds mannen die de vrouw in huis opsluiten en losse handen hebben'', vervolgt Aminiy.

Haar afdeling heeft meer dan 530 dossiers in behandeling van vrouwen die om een echtscheiding vragen. ,,Dat lijkt weinig, maar het is niet gering in een maatschappij waar de vrouw jarenlang niet meetelde.''

Niettemin kan de Afghaanse man nog altijd zonder veel omhaal scheiden van zijn vrouw, terwijl de laatste er om moet vragen, waarna een onderzoek volgt en alle partijen worden gehoord. Het ministerie van Vrouwenzaken behandelt dit soort dossiers en probeert een oplossing te vinden waarin beide partijen zich kunnen vinden. ,,Vroeger had de vrouw ook geen recht op een advocaat, tegenwoordig wel. Maar als de echtgenoot niet akkoord gaat met de scheiding, wordt de zaak voorgelegd aan een rechtbank, waar de sharia [islamitisch recht, red.] geldt'', legt Aminiy uit.

Veel Afghaanse vrouwen zijn echter nog niet op de hoogte van de procedure en de opvangmogelijkheden bij Vrouwenzaken, zo blijkt ook uit een bezoek aan het detentiecentrum van de provincie Kabul. Dat is gelegen aan het Sadaratplein in het centrum van de hoofdstad. Geregeld komen daar radeloze vrouwen binnen die zijn weggevlucht van hun man. ,,Een vrouw die wegloopt van haar echtgenoot pleegt een strafbaar feit'', zegt Amiree Zmaray, directeur van het detentiecentrum, ,,en haar man zal haar daarom laten arresteren''.

Wie in het gevang van Zmaray terechtkomt, hoort binnen 48 uur of haar zaak naar de rechtbank gaat of niet. Afhankelijk van de `omstandigheden' kan de vrouw één tot vijf jaar celstraf krijgen. ,,Als zij slecht behandeld is door haar man en ondergedoken zit bij haar familie, is er geen sprake van criminaliteit. Maar als zij is ingetrokken bij haar minnaar wacht haar wel een gevangenisstraf. Overspel is strafbaar. Een ongelukkig getrouwde vrouw kan beter gewoon een echtscheidingsprocedure beginnen, dan loopt ze ook niet de kans gearresteerd te worden.''

Hoe logisch dat ook klinkt, makkelijk is het niet voor de Afghaanse vrouw. Nazia Barekzay had de moed om haar man te verlaten en een echtscheiding aan te vragen, maar zij moest zich wel maandenlang schuilhouden voor haar ex-man en voormalige schoonfamilie. Zij zegt: ,,Ik ben nu ruim twee jaar gescheiden, maar op straat ben ik altijd gesluierd, zodat ik niet makkelijk herkenbaar ben. Ik ben nog steeds bang dat ze me willen vermoorden.''