Extreme films tussen feit, fictie en fake

Met een zwangere vrouw in Big Brother denken de meeste mensen dat ze het wel zo'n beetje hebben gehad wat wansmaak en voyeurisme betreft. Op film- en televisiegebied is het waarschijnlijk de belangrijkste discussie van de afgelopen jaren: moet je alles wat je kúnt laten zien, ook echt laten zien?

Dat is ook het hoofdthema van de Nederlandse kamikaze-regisseur Cyrus Frisch. Frisch heeft zichzelf met de missie opgezadeld de grenzen van het betamelijke in film en theater te onderzoeken. Dus liep hij naakt met een camera door Amsterdam (Live Experimenteren) of volgde hij de kist van zijn overleden mentor, de cinefiel Hans Saaltink, tot in de oven van het crematorium (Ik zal je leven eren). Toen maakte hij het toneelstuk Jezus/Liefhebber met kotsende, pissende en zuipende junks en alcoholisten, dat naar zijn smaak veel te veel succes had bij kritiek en publiek. Ze hadden maar beter weg kunnen blijven. Daarop volgde de filmische verwerking van die ervaring: Vergeef me. Daarin zien we een oud dilemma: Maak je films óver de exploitatie van beelden van armoede, geweld en ellende of maak je films mét die beelden? Frisch worstelt. En cynisch genoeg is die worsteling een tijdlang confronterend genoeg om te bekijken.

Cyrus Frisch is zoals gezegd niet de enige regisseur die zich met dit soort vragen bezighoudt. Veel toonaangevende documentaires van de laatste jaren gaan over het grensgebied tussen feit, fictie en fake, over waarachtigheid en werkelijkheid, over de inflatie van beelden en betekenissen. Het nieuwe dvd-label Reel 23 (een dochteronderneming van het altijd avontuurlijke Filmfreak Distributie) heeft zich erop toegelegd de meest extreme en speelse voorbeelden daarvan te verzamelen. Naast Vergeef me is dat bijvoorbeeld The Atrocity Exhibtion naar het boek van J. G. Ballard, over een arts in een psychiatrische inrichting die zijn eigen waanzin vastlegt.

De experimentele New Yorkse filmregisseur Jonathan Weiss maakte er een associatieve beeldenstroom van, die door de commentaren van hemzelf én schrijver Ballard extra interessant worden om te bekijken. Met name Ballard voegde aan boek en film op de audiotrack een gesproken essay over de aard van de werkelijkheid toe, wat even onthutsend en hypnotiserend is als zijn geschriften.

Van een heel andere kant benadert de Fin Mika Taanila de verwarrende wereld waarin wij leven. Zijn korte films zijn divers en getuigen van een grote haat/liefde-verhouding met de voortschrijdende technologisering. Kijk bijvoorbeeld naar het magnifieke Optical Sound, een visuele en auditieve symfonie voor matrixprinters. En luister dan naar wetenschapper Erkii Kurenniemi in The Future's not What it Used to Be, die als een strandjutter de wereld doorkruist. Dat leidt tot een wonderlijk inspirerende verzameling robotica, avant-garde muziek en anti-religieuze overwegingen over zijn uiteindelijke doel: het versmelten van mens en machine.

The Atrocity Exhibition. Regie: Jonathan Weiss. No Maps for these Territories. Regie: Mark Neale. Vergeef me. Regie: Cyrus Frisch. Aika & aine. Regie: Mika Taanila. Uitgebracht op dvd door Reel 23/Filmfreak Distributie.

    • Dana Linssen