`Kwestie-Cyprus stort Europa in crisis'

De Cyprische minister Iacovou (Buitenlandse Zaken) verwacht dat de onderhandelingen met Turkije over toetreding tot de EU snel vastlopen.

Hoe lang duurt het voordat de kwestie-Cyprus in het gezicht van de Europese Unie gaat ontploffen? De Cyprische minister van Buitenlandse Zaken, Georges Iacovou, veert op uit zijn stoel en vergeet even de jetlag die hem na een reis naar New York parten speelt. ,,Dat duurt geen vijf of zes jaar'', zegt hij met nadruk. ,,Over drie maanden is het zover.''

Iacovou steekt een hand in de lucht. ,,Dan zullen we zeggen: we hebben jullie al die tijd gewaarschuwd.'' Het gezicht van de minister laat er geen twijfel over bestaan: de kwestie-Cyprus zal `Europa' op korte termijn in een diepe crisis storten.

Cyprus, september 2005. Nog geen anderhalf jaar geleden dachten optimisten in Europa dat het eiland, dat sinds 1974 verdeeld is in een Turks-Cyprisch noorden en een Grieks-Cyprisch zuiden, vrij gemakkelijk weer één kon worden. Maar het referendum van april vorig jaar, waar dat had moeten gebeuren, werd een fiasco: de Grieks-Cyprioten stemden massaal tegen hereniging.

Zo werd de (Grieks-Cyprische) Republiek lid van de Europese Unie, maar de verdeeldheid bleef. Dat leverde direct grote problemen op. Turkije, de beschermheer van de zogeheten Turkse Republiek Noord-Cyprus, wil ook lid worden van `Europa'. Maar Ankara erkent de (Grieks-Cyprische) Republiek niet en stopt miljoenen dollars per jaar in de Noord-Cyprische Turkse Republiek, die behalve door Ankara door geen enkel land ter wereld wordt erkend.

Hoe moest dit verder? Turkije sloot enige jaren geleden een douane-unie met `Europa'. Cyprus had al voor de Europese Top van december vorig jaar, waarop de EU de deur voor Turkije openzette, aangegeven dat het voorlopig tevreden zou zijn als Turkije de Republiek Cyprus in die douane-unie zou opnemen. Dat was weliswaar geen officiële erkenning, maar je zou het als een soort indirecte erkenning kunnen zien.

,,We begonnen aan de top met de gedachte dat Turkije dat daar direct zou doen'', aldus Iacovou. ,,Maar op de top bleek ineens dat zij dat absoluut niet accepteerden.'' Het uiteindelijke compromis kwam erop neer dat Turkije de douane-unie zou uitbreiden naar Cyprus voor 3 oktober, wanneer het onderhandelingen met `Brussel' over toetreding begint. Toen iedereen akkoord ging met het compromis, was de hele Europese familie gelukkig: een moeilijk dossier leek weer even opgelost.

Helaas, dat `even' duurde maar heel even. Turkije ondertekende inderdaad het protocol maar voerde het vervolgens niet uit: Turkse havens zijn nog steeds gesloten voor Cyprische schepen. Sterker nog, Turkije kwam met een verklaring waarin het zei de Republiek Cyprus niet te erkennen. Iacovou: ,,Als een land lid wil worden van de Europese Unie verwacht je dat het zich op zijn best gedraagt. Turkije gedraagt zich op zijn slechtst.''

Natuurlijk liet Europa dit niet over zich heen gaan. Vorige week kwam de Unie met een tegenverklaring. Maar volgens Iacovou was die veel te slap. De schuldige: de huidige voorzitter van de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk. ,,De verklaring maakt gewag van de Turkse Republiek Noord-Cyrpus. De Europese rechtspraak heeft bepaald dat Turkije [dat duizenden militairen op Noord-Cyprus heeft, red.] op Noord-Cyrpus in feite daar de macht uitoefent. Ik zei tegen de Britten: Turkije moet als aspirant-lid van de Unie de Europese rechtspraak accepteren. Als ze over die Turkse Republiek Noord-Cyprus beginnen, gooi dan gewoon de Europese wetboeken naar hun hoofd.''

Na de verklaring van de Europese Unie dacht Groot-Brittannië wellicht het heikele dossier-Cyprus weer even opgelost te hebben, maar volgens Iacovou is dat een illusie. De Turkse verklaring wordt namelijk tegelijk met de douane-unie door het Turkse parlement geratificeerd. De Europese Unie heeft al gezegd dat die verklaring geen wettelijke gevolgen heeft. ,,Maar in Turkije heeft die dat dus wel'', zegt Iacovou. ,,Als je naar de rechtbank in Turkije stapt, kijkt die dus anders naar de douane-unie dan het Europees Hof van Justitie. Dat opent een doos van pandora aan juridische problemen. Het is onbegrijpelijk dat Turkije zich in zo'n juridisch wespennest heeft gemanoeuvreerd.''

Volgens de Cyprische minister begint ook Turkije dit te beseffen. ,,Ze hebben het protocol ondertekend, maar het moet dus ook nog door het parlement worden geratificeerd. Ik denk dat ze daar door alle juridische problemen van af gaan zien. Maar dan voldoen ze niet aan hun verplichtingen jegens Europa. En dan is er geen wettige basis voor Europa om onderhandelingen met Turkije te beginnen.''

Hoe kon het zover komen? Waarom kon Europa niet wachten met toenadering tot Turkije tot Ankara wat beter begrijpt hoe de vork in Brussel in de steel zit? Volgens Iacovou heeft het allemaal te maken met de aanslagen van 11 september in de Verenigde Staten. Washington (binnen Europa daarin gesteund door Londen) wilde van Turkije een voorbeeld maken van een moslimland, waar mensenrechten werden gerespecteerd en de democratie straalt. Maar voorbeeldland Turkije had, aldus Iacovou, een ,,diploma'' nodig. ,,En dat kon niet gegeven worden door een diplomafabriek in de Verenigde Staten'', zegt hij. ,,Alleen de EU kon die erkenning uitdelen.'' En dus werd alles opzij geschoven om modelleerling Turkije naar de diploma-uitreiking te krijgen.

Maar als het aan Cyprus ligt, gaan de uitnodigingen voor dat festijn de deur nog niet. Iacovou: ,,Ik praat niet graag over veto's, maar als het moet, moet het.''

    • Bernard Bouwman