De bejaardenwoning van de toekomst

Demografie laat geen ruimte voor twijfel: de komende jaren zal de vraag naar zorg voor ouderen explosief stijgen terwijl het aantal hulpverleners gestaag implodeert. Wat te doen?

Vrijkomende landbouwgronden volbouwen met verpleegtehuizen en bejaardenflats is geen oplossing wanneer de bewoners moeten vechten om aandacht van het schaarse personeel. Bij de thuiszorg zien we dezelfde trend: veel thuis, weinig zorg. Rond 2030 zit half Nederland 70-plussend en gebrekkig achter de genetisch gemanipuleerde geraniums. Wie gaat ze helpen?

Dat gaan ze in veel opzichten zelf doen. Vervang huis door overdekte computer en de oplossingen komen in beeld. Multinationals, vaak verenigd in consortia, storten zich sinds een paar jaar op de denkende woning. Futuristische modelwoningen zijn te zien in Amsterdam, Almere en Dokkum, de eerste pilotprojecten met echte bewoners volgen in 2006.

Een huis van de toekomst ontstaat niet door af en toe iets toe te voegen. De grote truc is de elektronische integratie van alle bedienbare apparaten in huis – ijskast, wasmachine, lichtknoppen, verwarming, airco, gordijnen, lift, tv, dvd, audio, deurbel, garagedeur, kattenluik, beveiligingssysteem – en de communicatie tussen het geïntegreerde systeem met rest van de wereld. In één woord: `domotica'.

Domotica vereist speciale bekabeling, de mogelijkheid om elk apparaat elektronisch aan te sturen, en de plaatsing van een huiscomputer. De bediening gaat per toetsenbord of een draadloos bedieningspaneel met klein beeldscherm. Reken voor het netwerk alleen op duizenden euro's voor een oude villa en op kosten-neutraal bij nieuwbouw. Vervolgens kan de uitbouw van het systeem wel geleidelijk gaan, met meer apparaten en slimmere software.

Domotica heeft talloze toepassingen, waaronder verbluffend veel nutteloze. Een systeem dat exact weet hoeveel eieren er nog in huis zijn, is een ingewikkeld, duur en tijdrovend alternatief voor het openen van de ijskastdeur. Maar andere toepassingen worden onmisbaar in onze vergrijzende samenleving. Een vraag voor veel alleenstaande bejaarden: wie merkt het als ik onwel word? Het systeem dus. Voor acute nood blijft voorlopig de panic button, om de pols of aan een halskoord – nieuw is dat de alarmmelding vergezeld kan gaan van een eenmalige toegangscode tot het cijferslot van de voordeur.

Als het indrukken van de paniekknop niet lukt, doen bijvoorbeeld de inpandige bewegingsmelders hun werk. Ze registreren behalve inbrekers ook de bewegingen van de bewoner. Wanneer er een paar uur geen verplaatsing valt te melden terwijl de computer weet dat de bewoner thuis is, gaat er bericht naar een meldkamer. ,,Alles in orde, mevrouw Jansen?'', klinkt het dan via het geluidssysteem.

Deze techniek is in Nederland al uitvoerig getest door SmartHome, een samenwerkingsverband waar de Rijksoverheid sterk in participeert. Directeur Corien van Berlo: ,,Echtparen gingen voor die bewegingsmelders hopsen om te voorkomen dat er een alarmbericht werd verstuurd. Ze vonden het een belastend idee dat de alarmcentrale voor niets contact zou opnemen. Maar zodra er een partner wegviel, wilde de overlevende het systeem meteen hebben.''

Omdat een domoticasysteem het gas-, water- en elektraverbruik bijhoudt, kan er ook een waarschuwing uitgaan indien er na negen uur 's ochtends nog geen water en/of stroom is verbruikt. Een bewegingsmelder om de pols van de bejaarde is weer een andere optie. En bij alarm kan het systeem eventuele brandende fornuispitten uitzetten, en alle kranen sluiten want misschien is er iemand gevallen onder de douche.

Een domoticasysteem kan probleemloos een heel leefpatroon bijhouden en waarschuwen bij vreemde veranderingen. In het Star Trek-achtige proefpand in Amsterdam Zuid Oost van Living Tomorrow – waarin onder meer Philips, Unilever, Hewlett Packard, Logica CMG, ATAG, Rochdale, DHL en Bosch samenwerken – trekt voorlichter Irma Weterings de ijskast open en pakt een diepvriespizza. Aan de doos zit een minuscule radio frequency identification tag (RFID), een chip die bij het verlaten van de ijskast wordt herkend, waarna de huiscomputer bericht krijgt. Over een paar jaar zijn alle supermarktartikelen voorzien van RFIDs en is de barcode historie. Een domoticasysteem kan voedingsgewoontes dan precies bijhouden. Als een bejaarde steeds minder eet, of eenzijdig, kan dat reden zijn voor een bericht aan een thuiszorgpost.

Wie lang op eigen kracht thuis wil wonen wordt afhankelijk van bezorgdiensten. Living Tomorrow heeft daarom naast de voordeur een grote kast die ook vanuit het huis toegankelijk is. Oud idee, maar dan heel anders. Weterings opent de kast aan de straatzijde en drie afgesloten schappen komen in beeld: een koelkast en een diepvrieskast voor levensmiddelen, en een gewone kast voor bijvoorbeeld koeriersdiensten en pakjes van postorderbedrijven. Zodra de bestelde goederen zijn geplaatst, en het systeem dat dankzij de RFIDs heeft geregistreerd, wordt het verschuldigde bedrag automatisch en terstond overgeboekt. Weterings: ,,Dit is een heel verschil met betalen vooraf met je creditcard en afwachten of het pakje arriveert.'' Winst is ook dat een inpandige bejaarde niet meer naar de deur hoeft en niet bang hoeft te zijn voor kwaadwillende nepbezorgers.

In een flat in Almere heeft Samsung het eigen HomeVita domoticasysteem geïnstalleerd. Samsung verwacht een cruciale rol voor het jumbo beeldscherm in het huis van de toekomst, wat goed uitkomt want het Koreaanse concern is 's werelds grootste producent van LCD- en plasmaschermen. Soms is het een tv, maar je kunt ook zien wie er aanbelt, surfen, of op het scherm je foto's bekijken. Of schakel over naar een medische hulppost: zittend op de sofa voor het scherm, met één camera aan de wand en één in de hand om te richten op de aandoening in kwestie, zijn autoloze diagnoses mogelijk. ,,Dit vereist wel hoogkwalitatieve breedband'', zegt Patrick Rennen, business development manager bij Samsung Benelux in de modelwoning in Almere. ,,Anders kan een arts uiterlijke aandoeningen en genezingsprocessen niet goed beoordelen. De kleuren moeten kloppen.'' Andere variant van `telemedecine': hartpatiënten die de voorboden van een infarct menen te bespeuren maken zelf een twaalfkanaals ECG dat in een ziekenhuis wordt uitgelezen. Bij serieus alarm wordt direct hulp gestuurd, de rest van de meldingen wordt beantwoord met een geruststelling. Permanente extramurale hartbewaking bestaat ook.

Gewoon overleg met een thuiszorgpost kan natuurlijk ook, dat scheelt in veel gevallen een rit. Rennen weet dat veel meldingen van ouderen bij beveiligingsbedrijven voortkomen uit de wens naar communicatie. Senioren die slecht ter been zijn kunnen elkaar moeilijk opzoeken, maar ze kunnen heel goed bijpraten via zo'n groot scherm.

Rennen: ,,HomeVita is in Korea al in vijfentwintigduizend woningen geïnstalleerd. Waar supersnelle verbindingen tussen woningen bestaan, zie je bijvoorbeeld dat bejaarde dames onder het strijken met elkaar praten via de beeldschermen. De druk op de thuiszorg kan daardoor afnemen, zeker als het echt vloeiend is qua beeld en geluid.''

De doorbraak van domoticasystemen, voor ouderen in het bijzonder, wacht niet op nieuwe techniek. Het grote struikelblok, benadrukt Van Berlo, is het ontbreken van een financiële koppeling tussen de woningbouwcorporaties, die de systemen in grote aantallen kunnen aanleggen, en de zorgverzekeraars die daar financieel van zullen profiteren.

Nieuwbouw is amper één procent van het totale woningbestand, en wordt daarom geen belangrijke factor bij de doorbraak van domotica. Daar komt bij dat kopers van nieuwbouw vrijwel nooit iets over hun huis te zeggen hebben, bijvoorbeeld dat ze er een domoticanetwerk in willen hebben. ,,Dat wordt bepaald door gemeenten en projectontwikkelaars'', aldus Van Berlo. Alleen woningbouwcorporaties kunnen domotica grootschalig implementeren, namelijk bij renovatie. Wat er aan die huisnetwerken wordt gekoppeld mogen de bewoners beslissen.

    • Michiel Hegener